काठमाडौं । नेपालमा पछिल्लो दुई दशकमा अस्पताल, मेडिकल कलेज र चिकित्सकको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढे पनि स्वास्थ्य प्रणाली अझै गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेको निष्कर्ष एक वरिष्ठ चिकित्सा शिक्षाविद्ले प्रस्तुत गरेका छन् ।
Prof. Dr. Upadhyay ले नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली, चिकित्सा शिक्षा, राजनीतिक हस्तक्षेप, चिकित्सक पलायन र सार्वजनिक–निजी स्वास्थ्य संरचनाबारे विस्तृत विश्लेषण गर्दै “संरचना विस्तार मात्र पर्याप्त नभएको” बताएका छन् ।
उनले सार्वजनिक र निजी स्वास्थ्य प्रणालीबीचको प्रतिस्पर्धात्मक सोच त्यागेर “एकीकृत स्वास्थ्य मोडल” निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन् ।
‘मेडिकल कलेज बढे, गुणस्तरमाथि प्रश्न’
उनका अनुसार नेपालमा निजी मेडिकल कलेजको तीव्र विस्तारले चिकित्सक उत्पादन बढाए पनि चिकित्सा शिक्षा क्रमशः महँगो र व्यवसायिक बन्दै गएको छ ।
एमबीबीएस अध्ययनको अत्यधिक शुल्क, सीमित स्नातकोत्तर (PG) सीट र गुणस्तरीय शिक्षामा असमानताले युवा चिकित्सकहरू विदेश पलायन हुने अवस्था सिर्जना गरेको उनले उल्लेख गरेका छन् ।
“संख्या बढेको छ, तर प्रणालीगत गुणस्तर र दीर्घकालीन योजना कमजोर छ,” उनले विश्लेषण गरेका छन् ।
सरकारी अस्पतालमा भीड, निजी अस्पतालमा महँगो उपचार
लेखमा नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली दुई ध्रुवमा विभाजित रहेको उल्लेख छ ।
सरकारी अस्पतालमा जनचाप अत्यधिक भए पनि स्रोत, जनशक्ति र व्यवस्थापन अभावले सेवा प्रभावकारी बन्न नसकेको उल्लेख गरिएको छ । अर्कोतर्फ निजी अस्पतालले आधुनिक सेवा दिए पनि त्यसको लागत धेरै भएकाले सामान्य नागरिक पहुँचबाहिर परेको विश्लेषण गरिएको छ ।
विशेषगरी ग्रामीण–सहरी स्वास्थ्य असमानतालाई उनले “नेपालको सबैभन्दा गम्भीर स्वास्थ्य संकट” भनेका छन् ।
‘डाक्टर टिकेनन् भने प्रणाली टिक्दैन’
प्रा.डा. उपाध्यायले चिकित्सकहरूको कम तलब, अत्यधिक कार्यभार, असुरक्षित कार्य वातावरण र स्पष्ट करियर प्रणाली अभावले स्वास्थ्य क्षेत्र कमजोर बन्दै गएको बताएका छन् ।
उनका अनुसार चिकित्सक र नर्सलाई टिकाइराख्न प्रतिस्पर्धात्मक पारिश्रमिक, ग्रामीण सेवा प्रोत्साहन र सुरक्षित कार्य वातावरण अपरिहार्य छ ।
‘भवन होइन, जनशक्तिमा लगानी गर’
लेखमा विगतका राजनीतिक नेतृत्व र प्रशासनिक संरचनामाथि पनि कठोर टिप्पणी गरिएको छ ।
उनले अस्पताल भवन र उपकरणमा मात्रै लगानी गरेर स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढ नहुने उल्लेख गर्दै “हार्डवेयरभन्दा सफ्टवेयर”—अर्थात् डाक्टर, नर्स र स्वास्थ्य जनशक्तिमा लगानी गर्नुपर्ने बताएका छन् ।
भ्रष्टाचार, अपारदर्शी खरिद प्रक्रिया र राजनीतिक हस्तक्षेपले स्वास्थ्य क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनेको उनको दाबी छ ।
स्वास्थ्य मन्त्री र संसदीय समितिसँग अपेक्षा
लेखमा हालकी स्वास्थ्य मन्त्री Nisha Mehta प्रति आशा व्यक्त गरिएको छ । नर्सिङ पृष्ठभूमिबाट आएकी मन्त्री भएकाले स्वास्थ्य प्रणालीका व्यवहारिक समस्या बुझ्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ ।
त्यस्तै संसदीय समितिकी सभापति Dr. Ojaswi Sherchan ले निगरानी, पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढाउन प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने उल्लेख गरिएको छ ।
‘डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली’ लागू गर्नुपर्ने सुझाव
लेखमा भविष्यको स्वास्थ्य सुधारका लागि डिजिटल अस्पताल प्रणाली, ई–हस्पिटल, ई–प्रोक्योरमेन्ट, टेलिमेडिसिन र सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP Model) लाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सुझाव दिइएको छ ।
विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा २४ घण्टा स्वास्थ्य सेवा र टेलिमेडिसिन विस्तारलाई उनले दीर्घकालीन समाधानको रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
‘नेपालमै सेवा गर्नु मेरो गर्व’
लेखमा प्रा.डा. उपाध्यायले आफ्नो व्यक्तिगत यात्रा पनि समेटेका छन् । तत्कालीन सोभियत संघबाट चिकित्सा शिक्षा पूरा गरेर फर्किएपछि वीर अस्पतालबाट सुरु भएको आफ्नो यात्राले नेपालमा सुरक्षित एनेस्थेसिया सेवा विकास गर्न भूमिका खेलेको उनले उल्लेख गरेका छन् ।
उनले नेपाल मेडिकल काउन्सिलमा रजिस्ट्रार रहँदा परीक्षा प्रणालीमा OMR लागू गरी पारदर्शिता बढाउने प्रयास गरेको पनि बताएका छन् ।
विदेशमा अवसर हुँदाहुँदै पनि नेपालमै बसेर सेवा गर्नु आफ्नो “सबैभन्दा ठूलो गौरव” भएको उनले बताएका छन् ।
अन्तिम निष्कर्ष: ‘प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य’
लेखको निष्कर्षमा नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली सुधार गर्न सरकारी, निजी, राजनीतिक, प्रशासनिक र सेवाग्राही सबै पक्षबीच समन्वित सहकार्य आवश्यक रहेको उल्लेख गरिएको छ ।
“सार्वजनिक र निजी क्षेत्रबीच तुलना होइन, एकीकरण आवश्यक छ,” भन्ने सन्देशसहित उनले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई नाराभन्दा प्रणालीमुखी बनाउन आग्रह गरेका छन् ।
