गोरखाकाे पालुङटार नगरपालिका–७, च्याङली खाेलाघाटमा अवस्थित मंगलेश्वर महादेव मन्दिर धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थल मानिन्छ। स्थानीय विश्वास अनुसार यसको उत्पत्ति श्रीस्वस्थानी ब्रतकथामा वर्णन गरिएको प्रसङ्गसँग जोडिएको छ। कथा अनुसार, महादेवले सतीदेवीको शरीर काँधमा बोकेर हिँड्दा उनका अंगहरू विभिन्न स्थानमा खसेका थिए। ती स्थानहरूमा शक्तिपीठ र देवालयहरूको स्थापना भएको मानिन्छ। मंगलेश्वर महादेव पनि त्यस्तै पवित्र स्थलमध्ये एक हो, जसलाई करिब १६०० वर्ष भन्दा बढी पुरानो मानिन्छ।
धार्मिक महत्व
मन्दिरलाई स्थानीयहरूले अत्यन्तै पवित्र स्थलका रूपमा मान्दै आएका छन्। यहाँ विशेषगरी शिवरात्रिका दिन भक्तजनहरूको ठूलो भीड लाग्छ। श्रीस्वस्थानी ब्रतकथामा उल्लेखित प्रसङ्गले यस स्थललाई अझै धार्मिक आस्थाको केन्द्र बनाएको छ।
व्यापारिक केन्द्रको इतिहास
मंगलेश्वर महादेव मन्दिर वरिपरि पहिले पहिले स्थानीय व्यापारको केन्द्र रहन्थ्यो। यहाँ हप्ता दिनसम्म मेला लाग्ने परम्परा थियो। धार्मिक यात्रासँगै व्यापारिक गतिविधि पनि फस्टाएको थियो। तर, शसस्त्र द्वन्द्वका कारण त्यो परम्परा हराउँदै गयो।
पुनःस्थापना र वर्तमान परम्परा
द्वन्द्वपश्चात स्थानीयहरूको पहलमा पुनः धार्मिक गतिविधि सुरु गरिएको छ। अहिले हरेक शिवरात्रिका दिन विशेष पूजा–आजाको प्रचलन रहिआएको छ। भक्तजनहरू टाढा–टाढाबाट आएर मन्दिरमा दर्शन गर्ने गर्छन्। यसले समुदायमा धार्मिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको भावना बलियो बनाएको छ। पालुङटार नगरपालिकाले पनि धार्मिक महत्वकाे स्थानकाे रूपमा परिचित गराएकाे यस स्थानमा शिवरात्रीकाे दिनकाे महत्व झल्काउनका लागि वडा कार्यालय, मन्दिर व्यवस्थापन समिति, च्याङली सामुदायिक सिकाइ केन्द्र, स्थानीय युवा क्लव तथा महिला समूहहरूले सक्रियता देखाउँदै अाएका छन् ।
त्यस्तै गरी भूकम्प पश्चात जीर्ण भएकाले स्थानीय सहितकाे सहयाेगमा कामधेनु गाइ फार्मका सञ्चालक समेत रहनुभएका राजीव पन्त काे बिशेष पहलमा मन्दिर पुननिर्माण गरिएकाे छ ।
स्थानीय जनविश्वास
गोरखा, तनहुँ, लमजुङ लगायत नेपालका विभिन्न स्थानबाट भक्तजनहरू यहाँ आउँछन्। उनीहरू विश्वास गर्छन् कि मंगलेश्वर महादेवमा पूजा गर्दा मनको सिद्धि पूरा हुन्छ। हिजोआज पनि हरेक वर्ष सयौं भक्तजनहरू रातभर जाग्राम बसेर बत्ति बाल्ने परम्परा निरन्तर रहिआएको छ। यसले मन्दिरलाई केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई जनविश्वासको केन्द्र बनाएको छ।
पर्यटन सम्भावना
मंगलेश्वर महादेव मन्दिर धार्मिक पर्यटनको दृष्टिले अत्यन्त सम्भावनायुक्त स्थल हो। यहाँको पुरानो इतिहास, श्रीस्वस्थानी ब्रतकथासँगको सम्बन्ध, स्थानीय व्यापारिक परम्परा र वर्तमान धार्मिक गतिविधिहरूले यसलाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन सक्ने क्षमता राख्छ। धार्मिक यात्रासँगै प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र स्थानीय समाजको आतिथ्यले यसलाई पर्यटकहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनाउन सक्छ।
निष्कर्ष
मंगलेश्वर महादेव मन्दिर केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई स्थानीय इतिहास, व्यापारिक परम्परा, जनविश्वास र सांस्कृतिक जीवनको प्रतीक हो। श्रीस्वस्थानी ब्रतकथासँग जोडिएको उत्पत्ति, पुरानो मेलाको परम्परा, वर्तमानमा शिवरात्रि विशेष पूजा–आजाले यसलाई गोरखाको पालुङटार क्षेत्रको महत्वपूर्ण सम्पदा बनाएको छ। यसलाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सकेमा धार्मिक पर्यटनको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन सकिन्छ।
