– डी.बी. सर्वश्रेष्ठ
कम्युनिस्ट पार्टी पद र प्रतिष्ठाकाे होइन, वर्गीय मुक्ति र विचारको यात्रा हो । असहमतिलाई घेराबन्दी र अफवाह होइन, संस्थागत बहस र जनताको विश्वासबाट सम्बोधन गरौँ । व्यक्ति जितेर सङ्गठन हार्ने राजनीति छोडौँ—सामूहिक उद्देश्य, बलियो सङ्गठन र विचारको क्रान्ति रोजौँ ।
कम्युनिस्ट पार्टी केवल केही मानिसहरूको जमघट होइन, यो एउटा विचारको यात्रा हो । यो वर्गीय मुक्ति-चेतनाले निर्माण गरेको सङ्गठन हो र हजारौँ-लाखौँ श्रमिक जनताको आशा एवं सङ्घर्षसँग जोडिएको राजनीतिक शक्ति हो । त्यसैले पार्टीभित्र उठ्ने हरेक मतभिन्नता सामान्य असहमति मात्र हुँदैनन्; तिनले सङ्गठनको दिशा, संस्कार र भविष्यलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छन् ।
मतभिन्नता आफैँमा विघटन होइन, आलोचना आफैँमा अपराध होइन र नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउनु पनि गलत होइन । तर जब विचारको ठाउँमा व्यक्तित्व, राजनीतिको ठाउँमा प्राविधिक विवाद, बहसको ठाउँमा अफवाह र साङ्गठनिक प्रक्रियाको ठाउँमा घेराबन्दी आउन थाल्छ, त्यहीँबाट विघटनको बीउ उम्रिन थाल्छ । त्यो कहाँबाट र कहिले सुरु भयो भन्ने हेक्का राख्न जरुरी छ ।
पार्टीभित्र कुनै प्राविधिक वा साङ्गठनिक प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । विधान, प्रक्रिया, बैठक, संरचना र जिम्मेवारीका विषय सङ्गठन सञ्चालनका आवश्यक आधार हुन् । तर ती साधन हुन्, गन्तव्य होइनन् । जब साधनलाई नै गन्तव्य ठानिन्छ, तब राजनीतिक उद्देश्य पछाडि छुट्छ । पार्टी कुन वर्गको पक्षमा उभिएको छ? जनताको जीवनमा के परिवर्तन ल्याउने हो? समाजको कुन अन्तर्विरोधलाई कसरी सम्बोधन गर्ने हो? सङ्गठनलाई कुन राजनीतिक दिशामा अघि बढाउने हो?—यी मूल प्रश्नहरू ओझेलमा पर्दै जान्छन् । अनि पार्टीभित्रको सङ्घर्ष विचार र राजनीतिको सङ्घर्ष नभएर कागज, प्रक्रिया र पदको सङ्घर्ष बन्न पुग्छ। त्यही क्षण सङ्गठनको शरीर बाँकी रहन्छ, तर त्यसको राजनीतिक आत्मा कमजोर हुन थाल्छ ।
लेनिनवादी सङ्गठनको नाम लिनु सजिलो छ, तर त्यसको मर्मलाई जीवनमा उतार्नु कठिन हुन्छ । जनवाद र केन्द्रीयता माथिबाट आदेश दिने ढाल मात्र होइन, न त अल्पमतलाई जे मन लाग्यो त्यही गर्न छुट दिने अराजकता नै हो । यो बहसको स्वतन्त्रता र निर्णयको एकता, आलोचना र अनुशासन, अनि व्यक्तिगत धारणा र सामूहिक निर्णयबिचको द्वन्द्वात्मक सम्बन्ध हो । विचारमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ, नेतृत्वमाथि आलोचना गर्न सकिन्छ; तर त्यसको समाधान संस्थागत बहस, तथ्य, तर्क र निर्णयको प्रक्रियाबाट खोजिनुपर्छ ।
लेनिनको जीवन आफैँमा यसको जिउँदो उदाहरण हो । १९१७ मा रुस फर्किएपछि उनले प्रस्तुत गरेको ‘अप्रिल थेसिस’ तत्कालै सबै बोल्शेविक नेताहरूले स्वीकार गरेका थिएनन् । पार्टीभित्रै उनको राजनीतिक दृष्टिकोणप्रति गम्भीर प्रश्न उठेका थिए । तर लेनिनले अल्पमतमा परेको अवस्थालाई सङ्गठन तोड्ने बहाना बनाएनन् । उनले आफ्नै विचारलाई इतिहासको अन्तिम सत्य घोषणा गरेर अरूलाई मौन पनि गराएनन् । उनले बहस गरे, तर्क गरे, राजनीतिक परिस्थितिको विश्लेषण गरे र आफ्नो धारालाई मजदुर, सैनिक तथा जनताको वास्तविक जीवनसँग जोड्दै गए । विचारलाई सङ्गठनसँग र सङ्गठनलाई जनआन्दोलनसँग जोड्ने यही क्षमताले क्रमशः परिस्थिति बदल्यो । अक्टोबर १९१७ सम्म आइपुग्दा बोल्शेविकहरू निर्णायक राजनीतिक शक्ति बने र रुसी क्रान्तिले विश्व इतिहासमा नयाँ अध्याय खोल्यो ।
लेनिनको अनुभवले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ— अल्पमतमा परेपछि हामी विचारको शक्ति बढाउँछौँ कि अविश्वासको धुवाँ? सही विचार छ भने त्यसलाई प्रमाणित गर्ने बाटो जनताको बिचबाट जान्छ, सङ्गठनभित्रको बहसबाट जान्छ, राजनीतिक व्यवहारबाट जान्छ । अफवाहले मान्छेको कान जित्न सक्छ, तर इतिहासको विश्वास जित्न सक्दैन । आरोपले क्षणभर वातावरण तताउन सक्छ, तर दीर्घकालीन राजनीतिक दिशा निर्माण गर्न सक्दैन ।
बहुमत र अल्पमतलाई पनि यही अर्थमा बुझिनुपर्छ । बहुमत प्राप्त गर्नु विजयको अन्तिम प्रमाण होइन र अल्पमतमा पर्नु पराजयको अन्तिम फैसला होइन । पार्टीभित्र कुनै धारणा अल्पमतमा परे त्यसले थप अध्ययन, बहस र राजनीतिक काममार्फत आफ्नो पक्ष बलियो बनाउन सक्छ । बहुमतले पनि आफूलाई सर्वज्ञानी ठान्नु हुँदैन; उसले अल्पमतको तर्क सुन्ने धैर्य राख्नुपर्छ । किनकि सङ्गठनमा बहुमत निर्णयको आधार हुन सक्छ, तर सत्यको मापन केवल मतगणनाले गर्दैन । सत्यलाई राजनीति, व्यवहार र जनताको सङ्घर्षले परीक्षण गर्छ ।
तर जब बहुमत-अल्पमतको प्रश्नलाई संस्थागत प्रक्रियामा लैजानुको सट्टा बाहिरबाट अफवाह, अनुमान र अपुष्ट सूचनाको सहारा लिन थालिन्छ, तब बहसको ठाउँमा भ्रमले प्रवेश गर्छ । भ्रमको धुवाँ बाक्लिँदै गएपछि आफ्नै सहयात्री पनि पराइझैँ देखिन थाल्छ । विश्वास टुट्न थालेपछि सङ्गठनको पर्खाल बाहिरबाट होइन, भित्रैबाट चर्किन थाल्छ । त्यसैले आलोचना चाहिन्छ—तर तथ्यमा आधारित; सङ्घर्ष चाहिन्छ—तर विचारको; असहमति चाहिन्छ—तर जिम्मेवार ।
नेतृत्वको प्रश्न पनि यही हो । नेतृत्व कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्ति होइन । नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउन सकिन्छ, नेतृत्व परिवर्तनको माग गर्न सकिन्छ, नयाँ नेतृत्व निर्माण गर्न सकिन्छ । तर नेतृत्व निर्माणको बाटो विचार, नीति, कार्यक्रम, सङ्गठन निर्माण र जनताबिचको विश्वासबाट जानुपर्छ । कसैलाई कमजोर बनाएर आफू बलियो बन्ने राजनीति दीर्घकालीन नेतृत्वको आधार बन्न सक्दैन । घेराबन्दी, गुटीय ध्रुवीकरण, अराजक गतिविधि वा अनैतिक कार्यबाट प्राप्त क्षणिक लाभले सङ्गठनको दीर्घकालीन जीवनलाई कमजोर बनाउँछ । व्यक्तिले जितेर सङ्गठन हार्यो भने त्यो राजनीतिक विजय हुन सक्दैन ।
लेनिनले नेतृत्वलाई पदको उचाइबाट होइन, राजनीतिक जिम्मेवारीको गहिराइबाट बुझे । उनको शक्ति पदमा मात्र थिएन; विचारलाई परिस्थितिसँग जोड्ने क्षमता, कठिन समयमा सही प्रश्न उठाउने साहस, सङ्गठनभित्र बहस गर्ने धैर्य र जनताको आन्दोलनसँग आफ्नो राजनीतिक लाइनलाई जोड्ने क्षमतामा थियो । यही कारणले उनी इतिहासमा केवल एउटा नेता मात्र बनेर रहेनन्, एउटा राजनीतिक पद्धतिको प्रतीक बने ।
आज हाम्रासामु पनि त्यही ऐना छ । हामी पार्टीभित्रको असहमतिलाई विघटनको बारुद बनाउने कि राजनीतिक परिपक्वताको अवसर? प्राविधिक विवादको जालमा अल्झिने कि राजनीतिक प्रश्नको गहिराइमा पुग्ने? लेनिनवादी सङ्गठनको नाममा आफूअनुकूल व्याख्या गर्ने कि त्यसको ऐतिहासिक मर्म बुझ्ने? बहुमत र अल्पमतलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको प्रश्न बनाउने कि संस्थागत प्रक्रियाको हिस्सा बनाउने? नेतृत्व प्राप्त गर्न घेराबन्दी गर्ने कि जनताको विश्वास जित्ने?
पार्टीलाई बचाउने बाटो असहमति दबाएर होइन, असहमतिलाई सही ठाउँ दिएर हो । एकता मौनताबाट होइन, साझा विचार र साझा उद्देश्यबाट जन्मिन्छ । अनुशासन डरबाट होइन, राजनीतिक चेतनाले टिक्छ । नेतृत्व आदेशबाट होइन, विश्वासबाट बलियो हुन्छ । सङ्गठन पदहरूको थुप्रोबाट होइन, सङ्घर्षमा उभिएका कार्यकर्ता र जनतासँगको जीवन्त सम्बन्धबाट निर्माण हुन्छ ।
अन्ततः, कम्युनिस्ट पार्टी कुनै व्यक्तिको वरिपरि घुम्ने घेरा होइन, जनताको मुक्ति-स्वप्नवरिपरि उभिएको आन्दोलन हो । पद आउँछन्, जान्छन्; नेतृत्व बदलिन्छ, पुस्ता बदलिन्छ; तर विचार, उद्देश्य र वर्गीय प्रतिबद्धता जीवित रहनुपर्छ । त्यसैले आजको आवश्यकता विघटनको आवाज चर्काउनु होइन, विचारको आवाज गहिरो बनाउनु हो; घेराबन्दी होइन, सङ्गठन निर्माण गर्नु हो; अफवाह होइन, तथ्य बोल्नु हो; व्यक्तिगत विजय होइन, सामूहिक उद्देश्य रोज्नु हो ।
किनकि इतिहासले अन्ततः सोध्ने प्रश्न कसले कसलाई हरायो भन्ने होइन; कसले सही विचारलाई जनताको सङ्घर्षसँग जोड्यो, कसले कठिन समयमा सङ्गठन जोगायो र कसले परिवर्तनको बाटो खोल्यो भन्ने हो ।
र, लेनिनको इतिहासबाट आउने त्यो मौन तर शक्तिशाली शिक्षा आज पनि उस्तै छ— अल्पमतको अँध्यारोबाट बहुमतको उज्यालोतर्फ जाने बाटो घेराबन्दीबाट होइन, विचारबाट खुल्छ; अफवाहबाट होइन, सत्यबाट खुल्छ; अराजकताबाट होइन, सङ्गठित सङ्घर्षबाट खुल्छ ।
(लेखकः नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (बहुमत) का नेता हुनुहुन्छ ।)
