काठमाडौं । कुनै समय भालेको डाको सुनेर उठ्ने नेपाली समाज आज स्मार्टफोनको अलार्मसँगै दिन सुरु गर्छ । बैंकदेखि अस्पताल, शिक्षा देखि व्यापारसम्म अहिले जीवनका अधिकांश गतिविधि डिजिटल प्रविधिमा आधारित हुँदै गएका छन् । यही तीव्र परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा आज देशभर राष्ट्रिय सूचना तथा सञ्चार प्रविधि दिवस (ICT Day) मनाइँदैछ ।
‘सूचना प्रविधिको विस्तार: दिगो विकासको आधार’ भन्ने मूल नारासहित मनाइँदै गरेको यस वर्षको ICT दिवसले नेपाल प्रविधिको नयाँ युगमा प्रवेश गरिरहेको स्पष्ट संकेत दिएको छ ।
नेपालमा कम्प्युटर भित्रिएको दिनदेखि डिजिटल यात्रासम्म
नेपालमा सूचना प्रविधिको औपचारिक यात्रा सन् १९७१ (वि.सं. २०२८) मा पहिलोपटक ‘IBM 1401’ कम्प्युटर भित्रिएपछि सुरु भएको मानिन्छ । जनगणनाका लागि ल्याइएको उक्त कम्प्युटर अहिलेको डिजिटल नेपालको प्रारम्भिक आधार बनेको धेरैको बुझाइ छ ।
त्यही ऐतिहासिक क्षणको स्मरण गर्दै हरेक वर्ष मे २ मा ICT दिवस मनाइँदै आएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा सरकारी तहबाट समेत औपचारिक रूपमा दिवस मनाइन थालेपछि प्रविधि क्षेत्रले राष्ट्रिय प्राथमिकता पाउन थालेको संकेत देखिएको छ ।
मोबाइल, AI र डिजिटल जीवनशैलीको तीव्र विस्तार
नेपालमा पछिल्लो दशकमा प्रविधिको प्रयोग विस्फोटक रूपमा बढेको छ । अहिले अनलाइन बैंकिङ, इ-कमर्स, टेलिमेडिसिन, डिजिटल भुक्तानी र अनलाइन शिक्षा दैनिकीको हिस्सा बनिसकेका छन् ।
स्मार्टवाचबाट स्वास्थ्य निगरानी गर्ने, मोबाइल एपमार्फत सरकारी सेवा लिने र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को प्रयोग बढ्दै जानुले नेपाल विश्व डिजिटल प्रवाहसँग जोडिँदै गएको देखिन्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार अब प्रविधि केवल सुविधा होइन, अर्थतन्त्रको नयाँ मेरुदण्ड बन्न थालेको छ । सफ्टवेयर निर्यात, फ्रीलान्सिङ र डिजिटल सेवा क्षेत्रले युवालाई नयाँ अवसर प्रदान गरिरहेका छन् ।
‘प्रविधि अब विलासिता होइन’
Computer Association Nepal Federation (क्यान महासंघ) का वरिष्ठ उपाध्यक्ष तथा सूचना प्रविधि विज्ञ Chiranjeevi Adhikari ले डिजिटल नेपालको सपना पूरा गर्न नीतिगत स्थिरता र सरकारी लगानी अपरिहार्य रहेको बताएका छन् ।
उनका अनुसार नेपाललाई प्रविधिमार्फत समृद्ध बनाउन अब सरकारले ढिला गर्न नहुने अवस्था आइसकेको छ ।
उनले हालै तयार पारिएको ‘राष्ट्रिय एआई नीति २०२६’ र ‘ई–कमर्स निर्देशिका २०८२’ ले डिजिटल अर्थतन्त्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण आधार तयार गर्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन् ।
प्रविधिसँगै बढ्दै साइबर जोखिम
सूचना प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै साइबर अपराध, डेटा चोरी र डिजिटल ठगीका घटना पनि बढिरहेका छन् । विज्ञहरूले विद्यालय तहदेखि नै साइबर सुरक्षाको शिक्षा अनिवार्य गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।
सरकारी तथा निजी क्षेत्रका डेटा सुरक्षित राख्न बलियो ‘डेटा सेन्टर’, ‘फायरवाल’ र राष्ट्रिय सुरक्षा मापदण्ड लागू गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औंल्याइएको छ ।
विशेषगरी AI र डिजिटल प्लेटफर्मको दुरुपयोगले व्यक्तिगत गोपनीयता र राष्ट्रिय सुरक्षामै चुनौती थप्न सक्ने भएकाले जिम्मेवार प्रयोग आवश्यक रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
दक्षिण एसियाको ‘टेक हब’ बन्ने सपना
नेपाललाई आगामी दशकभित्र दक्षिण एसियाकै प्रविधि निर्यात गर्ने राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्यसहित सरकारी र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् ।
दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन रोक्न ‘टेक हब’, स्टार्टअप इकोसिस्टम र नवप्रवर्तनमैत्री नीति निर्माण अहिलेको मुख्य चुनौती बनेको छ ।
ICT दिवसले प्रविधिको प्रयोगलाई केवल सुविधा होइन, समृद्धि र सुशासनको आधारका रूपमा स्थापित गर्ने सन्देश दिएको विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।
