नेपाल एकीकरणमा पृथ्वीनारायण शाहको रणनीति – डा. नरविक्रम थापा

गोरखाको राज्य युवा र आर्थिक रूपमा कमजोर थियो, तर उनले नेपालको एकीकरण सफल बनाएका कारणहरूमा राजा पृथ्वीनारायण शाहको रणनीतिक दृष्टि, अस्तित्वका लागि संघर्षको इच्छा, र भौगोलिक लाभ, लडाइँका धेरै युद्ध र सम्प्रभुतामा आधारित राजनीतिक चालबाजी छन् । बिभाजित मल्ल राज्यहरूको विपरीत, गोरखाले एकीकृत राज्यको निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेर एकाग्रता देखाएको थियो । विभाजनको खतरालाई बढी सुरक्षित बनाउन नेपाललाई एकीकृत बनाउने विचार लागू गरेको थियो ।
एकीकरणमा राजनीतिक चालबाजी
राजा पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा नेपाल एकीकरण सामान्य सैन्य अभियान मात्र थिएन । यो कुशल राजनीतिक चालबाजीमा आधारित रणनीतिक प्रक्रिया थियो । चौवीसे राज्यमध्ये गोरखा कान्छो, सानो, युवा र आर्थिक रूपमा कमजोर राज्य भएकाले, प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणको मात्र भर पर्दा सफल हुन सक्ने अवस्था थिएन । त्यसैले राजनीतिक चालबाजी त्यसको सफलताको प्रमुख आधार बन्यो । यसका मुख्य पक्षहरू यस प्रकार छन्ः
१. राज्यहरूबीचको दुश्मनीको उपयोगः मल्ल राज्यहरू आपसमा झगडा र प्रतिस्पर्धामा व्यस्त थिए । पृथ्वीनारायण शाहले यी आन्तरिक द्वन्द्वहरूको फाइदा उठाएर, एक–एक गर्दै राज्यहरूलाई कमजोर बनाए ।
२. कूटनीतिक सम्बन्ध र गठबन्धनः उनले छिमेकी शक्तिहरूसँग सावधानीपूर्वक कूटनीतिक सम्बन्ध बनाए । आवश्यकताअनुसार गठबन्धन बदले र आफ्ना विरोधीहरूलाई एक्ल्याउ‘दै लगे ।
३. व्यापारिक र आर्थिक नाकाबन्दीः सैन्य आक्रमणभन्दा पहिले पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक चालबाजी प्रयोग गरे । उनले काठमाडौं उपत्यकाका राज्यहरूको व्यापारिक मार्गहरू नाकाबन्दी गरेर चामल र नुन जस्ता वस्तुहरूको आपूर्ति रोक्दै आर्थिक रूपमा कमजोर बनाउने रणनीति अप्नाए ।
४. “भाई–भाई” र भ्रामक रणनीतिः शंकराचार्य र अन्य व्यापारीहरूलाई कूटनीतिक रूपमा प्रयोग गरेर, उनले शत्रुहरूलाई आक्रमण गर्न आउँदैछ भन्ने आशंका नहोस् भन्ने गरी गोप्य सम्झौता गर्ने रणनीति अपनाए ।
५. गरिबी र असन्तुष्टि भएका स्थानीय शासकहरूको साथः स्थानीय सरदार र असन्तुष्ट शासकहरूलाई पक्षमा पारेर, उनले भित्रबाटै शत्रु राज्यहरूलाई कमजोर बनाए ।
६. विवाह र पारिवारिक सम्बन्धको राजनीतिक प्रयोगः छिमेकी राज्यहरूसँग विवाहसम्बन्ध जोडेर राजनीतिक साझेदारी र प्रभाव बढाए ।
७. सिंहदरबार र सम्राटहरूसँगको सावधानीपूर्ण व्यवहारः अंग्रेज र चीनसँग सीधा द्वन्द्व नगर्ने, तर नेपालको स्वतन्त्रता कायम राख्ने दूरदर्शी नीति अप्नाए जसले बाह्य शक्तिहरूको हस्तक्षेप रोक्न मद्दत गर्यो ।
सारमा, कमजोर आर्थिक हैसियतभएका कारण पृथ्वीनारायण शाहले सैन्य शक्तिको भर पर्नुको सट्टा बुद्धि, कूटनीति र राजनीतिक चालबाजीमा जोड दिए । यही चालबाजी नै नेपाल एकीकरणको सबैभन्दा ठूलो आधार स्तम्भ बन्यो । किनकि यसले सानो गोरखालाई धेरै ठूला र समृद्ध राज्यहरूलाई परास्त गर्न सम्भव बनायो ।
उपत्यकाका मल्ल राज्यहरूको विभाजन
काठमाडौं उपत्यकाका मल्ल राज्यहरू (कान्तिपुर, ललितपुर÷पाटन, र भक्तपुर) कुनै समय शक्तिशाली र समृद्ध थिए । कला, संस्कृति, व्यापार र धर्ममा उत्कृष्ट मानिन्थे । तर यी राज्यहरूको विभाजन र आपसी द्वन्द्व नै गोरखा राज्यको एकीकरण अभियानको सफलताको प्रमुख कारण बन्यो ।
१. आन्तरिक द्वन्द्व र प्रतिस्पर्धाः तीनवटै मल्ल राज्यहरू आपसमा लगातार झगडा र प्रतिस्पर्धामा व्यस्त थिए । साझा शत्रुको सामना गर्न एकताबद्ध हुनुको सट्टा, तिनीहरू एकअर्कालाई कमजोर पार्नमै लागे । यसले गोरखालाई “फुटाऊ र राज गर” नीति अपनाउने अवसर दियो ।
२. परस्पर शत्रुताको उपयोगः पृथ्वीनारायण शाहले यी राज्यहरूबीचको दुश्मनीलाई आफ्नो फाइदाका लागि प्रयोग गरे । कतिपय अवस्थामा एक राज्यको समर्थन लिएर अर्को राज्यमाथि आक्रमण गर्न मद्दत मिल्यो, किनकि गोरखालाई एक राज्यको सहायक शक्तिका रूपमा हेरियो । जबकि वास्तविक लक्ष्य उपत्यकाको पूर्ण नियन्त्रण थियो ।
३. राजनीतिक कमजोरी र सत्ताको दुरुपयोगः विभाजनपछि प्रत्येक मल्ल राज्य सानो भएकाले तिनका सैन्य शक्ति, आर्थिक स्रोत र जनसंख्या पनि सीमित भयो । फलस्वरूप, एक्ला–एक्ला राज्यहरू गोरखाको वृद्धिमान् शक्तिको सामना गर्न सक्ने हैसियतमा रहेनन् ।
४. एकताको अभावः यदि यी तीन राज्यहरू एकताबद्ध भएर साझा मोर्चा बनाएको भए, गोरखाले उपत्यकालाई कब्जा गर्न सक्ने सम्भावना निकै कम हुन्थ्यो । तर आपसी अविश्वास र असहयोगका कारण तिनीहरूले एकअर्कालाई सहयोग गर्न सकेनन् र गोरखाले कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुरलाई एकपछि अर्को गर्दै परास्त गर्यो ।
५. आर्थिक र व्यापारिक कमजोरीः विभाजनले प्रत्येक राज्यको व्यापारिक र आर्थिक संरचना पनि प्रभावित बनायो । विभिन्न कर, भन्सार र व्यापारिक झगडाले क्षेत्रको आर्थिक एकता भङ्ग भयो जसले गोरखाको आर्थिक नाकाबन्दी रणनीतिलाई झन् प्रभावकारी बनायो ।
निष्कर्षमा, मल्ल राज्यहरूको विभाजन र आपसी कलह नै तिनको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी बन्यो । गोरखाले यही विभाजनलाई आफ्नो लागि ढोका बनायो । साझा शत्रुविरुद्ध एकता देखाउन नसक्ने मल्ल राज्यहरू आफ्नै फुटका कारण नेपाल एकीकरणको बलि चढ्नुपर¥यो । यसको ठ्याक्कै विपरीत, गोरखाको एकीकृत नेतृत्व र साझा राष्ट्रिय लक्ष्य नै भिन्नता थियो जसले एकीकरणलाई सम्भव बनायो ।
गोर्खाको युद्ध नीति
आधुनिक नेपालका राष्ट्रनिर्माता राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण र राज्यको स्थायित्वका लागि अपनाएका नीतिहरूमध्ये प्रजाहरूको कल्याण, प्रशासनिक न्याय र सुरक्षा प्रमुख आधार थिए । राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण र स्थायित्वका लागि मरुहट, लब्ध प्रहशन र बात्सल्य जस्ता नीतिहरू अपनाए । मरुहटले आर्थिक आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्छ, लब्ध प्रहशनले समानता र न्यायपूर्ण शासन बढाउँछ, भएको बात्सल्याले सामाजिक सद्भाव र नागरिकको आत्मनिर्भरता बढाउँछ । यी नीतिहरूले राज्यको एकता, आर्थिक विकास र सामाजिक समृद्धि सुनिश्चित गरेका थिए ।
उनको दिव्यउपदेशमा आधारित यी नीतिहरूको संक्षिप्त कारण र महत्व यस प्रकार छः
१. वात्सल्य नीतिः पृथ्वीनारायण शाहले जनता र रैतीलाई आफ्नै सन्तानसरह माया गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राखेका थिए । राजा वा शासकप्रतिको जनविश्वास र आत्मीयता बिना कुनै पनि राज्य बलियो हुन सक्दैन । उनले जनता सुखी र सम्पन्न भए मात्र राज्य बलियो हुन्छ भन्ने बुझेका थिए । यो नै राज्यको लागि स्थायित्वको आधार थियो ।
२. लब्ध प्रशासनः राज्य सञ्चालन र न्यायप्रणालीमा घुसखोरी तथा भ्रष्टाचारलाई उनले कडा शब्दमा राज्यको ठूलो शत्रु मानेका थिए । न्याय क्षेत्रमा घूस लिने र दिने दुवैलाई देशको शत्रु भन्दै उनले निष्पक्ष प्रशासनिक व्यवस्था र योग्यतामा आधारित प्रणालीमा जोड दिएका थिए, जसले प्रशासनिक स्थायित्व ल्यायो ।
३. मरुहट् नीति (सैनिक कल्याण र सम्मान)ः लडाइँमा खटिने सिपाहीहरूलाई राज्यको मुख्य मेरुदण्ड वा प्राण मानिएको थियो । सैनिक तथा उनीहरूका परिवारको आर्थिक सुरक्षा, मलमपट्टी र उचित हेरचाह गर्ने नीति लिइयो, जसले गर्दा गोर्खाली सेनामा उच्च मनोबल र निष्ठा कायम भई एकीकरण अभियान सफल भयो । यो नीतिले राज्य विस्तारमा सिपाई तथा सेनाका सबै तहका लडाकुहरुको मनाबल बढाउन सहयोग गरेको थियो । बडाकाजी अमरसिंह थापा बाबुको मृत्यु पछि मरुहट प्राप्त गरी दरवारकै पालन, पोषण र शिक्षणमा हुर्किएका थिए ।
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण रणनीति
पृथ्वीनारायण शाहले सानो आर्थिक हैसियत र सीमित सैन्य शक्तिका बाबजुद धेरै प्रभावकारी रणनीतिहरू अपनाएर नेपालको एकीकरणलाई सफल बनाए । यी रणनीतिहरू सेना, कूटनीति, अर्थतन्त्र र राजनीतिमा आधारित थिए ।
१. “पहाडी किल्ला” भू–रणनीतिः उनले भौगोलिक लाभलाई सदुपयोग गरे । पहाडी क्षेत्रभित्रको बलियो किल्लाहरू निर्माण गरेर रक्षात्मक सुरक्षा व्यवस्था बलियो बनाए । गोरखादेखि लिएर उपत्यकासम्म नियन्त्रणका लागि पहाडी भूगोलको रक्षात्मक फाइदालाई आधार बनाए ।
२. विभाजन गरी राज गर्ने नीतिः मल्ल राज्यहरूबीचको आपसी द्वन्द्व र प्रतिस्पर्धालाई उपयोग गरे । उनले एक राज्यको समर्थन लिएर अर्कोलाई आक्रमण गरे, र उपत्यकाका तीन राज्यहरूलाई एक्ला–एक्लै परास्त गरे । आपसमा मिलेर साझा मोर्चा बनाउन नसक्ने अवस्था सिर्जना गरे ।
३. आर्थिक नाकाबन्दी रणनीतिः काठमाडौं उपत्यकाका राज्यहरूको व्यापारिक मार्गहरू बन्द गरेर (विशेषगरी तिब्बत र भारततर्फका मार्ग) उनीहरूलाई आर्थिक रूपमा कमजोर बनाए । चामल, नुन जस्ता अत्यावश्यक वस्तुहरूको आपूर्ति रोक्नुको साथै व्यापारिक आयमा कटौती गरे ।
४. कूटनीतिक चालबाजी र गठबन्धनः छिमेकी शक्तिहरू जस्तै अंग्रेज र चीनसँग सीधा द्वन्द्व नगर्ने नीति अपनाए र नेपालको स्वतन्त्रता कायम राख्न कूटनीतिक सन्तुलन कायम गरे । आवश्यकताअनुसार गठबन्धन बदलेर आफ्ना विरोधीहरूलाई एकल्याउ‘दै लगे ।
५. विवाहसम्बन्ध र पारिवारिक कूटनीतिः छिमेकी राज्यहरूसँग विवाहसम्बन्ध जोडेर राजनीतिक साझेदारी र प्रभाव विस्तार गरे । यसले केही राज्यहरूलाई तटस्थ वा मित्र बनाउन मद्दत गर्यो ।
६. गोपनीयता र आश्चर्यजनक आक्रमणः आक्रमणको योजना गोप्य राखेर आश्चर्यजनक रूपमा सैन्य आक्रमण गर्ने रणनीति अपनाए जसले शत्रुहरूलाई तयारी गर्न अवसर दिएन ।
७. जनसमर्थन र वैधानिकताको निर्माणः स्थानीय जनता र असन्तुष्ट शासकहरूको समर्थन जितेर, आफ्नो शासनलाई वैध देखाउने प्रयास गरे । शासन व्यवस्था, न्याय र सुशासनको व्यवस्थामार्फत एकीकृत राज्यको आधार बलियो बनाए ।
८. राष्ट्रिय एकताको आदर्श (“एक नेपाल”)ः मनिसमा “हाम्रो देश, हाम्रो जाति, हाम्रो धर्म” जस्ता एकतावादी आदर्शहरूलाई प्रोत्साहित गरेर, विभिन्न भूभागका जनतालाई एकीकृत राष्ट्रिय पहिचानको भावना दिलाए जसले एकीकरणलाई बलियो बनायो ।
चुनौती तथा सिकाइ
नेपाल एकीकरणको इतिहासमा राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहले अनेकौँ चुनौतीहरूको सामना गर्नुका साथै महत्त्वपूर्ण पाठहरू सिक्नुभएको थियो। ती प्रमुख चुनौती र सिकिएका पाठहरूलाई बुँदागत रूपमा तल व्याख्या गरिएको छः
प्रमुख चुनौतीहरू
काठमाडौँ उपत्यकाको आर्थिक र सामरिक शक्तिः उपत्यकाका तीन राज्यहरू (काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर) आर्थिक रूपमा धनी र सामरिक रूपमा बलिया थिए ।
पहिलो पराजय र सैन्य कमजोरीः वि.सं. १८०१ को नुवाकोटको पहिलो आक्रमणमा गोरखाली सेना नराम्ररी पराजित भएको थियो, जसले सेनाको कमजोरी उजागर गर्यो ।
विदेशी हस्तक्षेपको खतराः एकीकरण अभियान रोक्न कीर्तिपुरको युद्धमा अंग्रेज सेना (किन्लकको नेतृत्वमा) र मकवानपुरको युद्धमा बंगालका नवाब मिर कासिमको सेनाले आक्रमण गरेका थिए ।
भौगोलिक र आर्थिक संकटः गोरखा एक सानो र आर्थिक रूपमा विपन्न राज्य थियो, जसका कारण लामो समयसम्म युद्ध लड्न हतियार र खर्चको ठूलो अभाव थियो ।
आन्तरिक घेराबन्दीः काठमाडौँ उपत्यका चौबीसे र बाइसे राज्यहरूबाट घेरिएको थियो, जसले गोरखालाई जुनसुकै बेला आक्रमण गर्न सक्थे ।
सिकिएका पाठहरू
आर्थिक आत्मनिर्भरता र सैन्य सुधारः नुवाकोटको पहिलो पराजयबाट उनले पाठ सिके। उनले बनारस गएर आधुनिक हतियार ल्याए, सेनालाई तालिम दिए र जनताबाट आर्थिक संकलन गरे ।
गठबन्धन र कूटनीतिको महत्त्वः उपत्यकालाई एक्लो पार्न उनले छिमेकी राज्यहरू जस्तै लमजुङसँग मित्रवत् सम्बन्ध वा सन्धि गरे, जसले गर्दा गोरखा सुरक्षित रह्यो ।
आर्थिक नाकाबन्दीको रणनीतिः काठमाडौँ उपत्यकालाई सिधै जित्न नसकिने ठानेर उनले उपत्यकाका चारैतिरका नाकाहरू बन्द गरी आर्थिक नाकाबन्दी गर्ने रणनीति अपनाए, जुन सफल सावित भयो ।
जनताको समर्थन सर्वोपरीः ‘प्रजा मङ्गल बझाउने’ नीति अन्तर्गत उनले एकीकरणमा जनताको सहमति र सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ भन्ने पाठ सिके ।
भू–राजनीतिक चेतः नेपाल दुई ठूला देश चीन र भारतको बीचमा रहेकोले यसलाई “दुई ढुङ्गाबीचको तरुल” भन्दै दुवैतर्फ सन्तुलित वैदेशिक नीति राख्नुपर्ने पाठ उनले आफ्ना अनुभवहरूबाट सिके र ‘दिव्योपदेश’ मा उल्लेख गरे । वर्तमान अवस्थामा यो अवधारणामा परिवर्तन देखिएको छ । अहिले भारत, चीन र अमेरिकाको पनि नेपालको राजनीतिमा सक्रिय रहदै आएको पाइन्छ । विश्व एकल ध्रुव्रीय महाशक्तिबाट वहुध्रुवीयतर्फ उन्मूख भइरहेको छ ।
निष्कर्ष
पृथ्वीनारायण शाहले सैन्य शक्तिको मात्र भर नपरी, कूटनीति, आर्थिक नाकाबन्दी, विभाजन गरी राज गर्ने नीति, गोपनीयता र एकतावादी आदर्शको संयोजनबाट एकीकरणलाई सफल बनाए । सीमित स्रोत साधन भएको राज्यका लागि यी रणनीतिहरू नै सबैभन्दा प्रभावकारी साबित भए । किनभने तिनले ठूला राज्यहरूलाई बुद्धि र रणनीतिका आधारमा परास्त गर्न सम्भव बनायो । गोर्खा राज्य क्षेत्रफलमा सानो र आर्थिक रूपमा कमजोर भए पनि राजा पृथ्वीनारायण शाहको दृढ सङ्कल्प, कुशल नेतृत्व, सामाजिक एकता र सामरिक रणनीतिका कारण नेपाल एकीकरणमा सफल भयो । मरुहट, लब्ध प्रशासन र वात्सल्य भाव प्रमुख नीति थिए जसको कारणले एकीकरण अभियान सफल हुन सक्यो ।
नेपालको एकीकरण अभियान इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण र युगान्तकारी घटना हो । टुक्रा–टुक्रामा विभाजित ५० भन्दा बढी स–साना राज्यहरू (बाइसे र चौबिसे) लाई जोडेर एउटा विशाल र अखण्ड नेपालको निर्माण भयो । यदि समयमै एकीकरण नभएको भए, ती साना राज्यहरू कमजोर भई छिमेकी वैदेशिक शक्तिहरूबाट सजिलै अतिक्रमित हुन सक्ने खतरा थियो । तत्कालीन समयमा भारतमा फैलिरहेको बेलायती (ब्रिटिस इष्ट इन्डिया कम्पनी) साम्राज्यवादी शक्तिलाई नेपालभित्र पस्नबाट रोक्न एकीकरण सफल भयो । सिन्धुलीगढी र पौवागढीको युद्धमा बेलायती सेना (क्याप्टेन किनलोकको नेतृत्व) लाई परास्त गरेर नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र पहिचान जोगाउन सक्यो । एकीकरण केवल भूगोलको मात्र थिएन, यो विभिन्न जातजाति, भाषा, संस्कृति र धर्मको समायोजन पनि थियो । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई “सबै जातजातिको साझा फूलबारी” भनेर घोषणा गरे, जसले गर्दा अनेकतामा एकताको भावना बलियो भयो । पृथ्वीनारायण शाहको ‘दिव्योपदेश’ ले नेपालको परराष्ट्र नीति, स्वदेशी उत्पादनको प्रवद्र्धन र राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि बलियो आर्थिक आधारशिला खडा गर्न जोड दियो । तिब्बत र भारतसँगको व्यापारिक मार्गहरूमा नियन्त्रण कायम गरी देशको आर्थिक उन्नतिलाई सुरक्षित गरियो । अहिले नेपालको एकीकरण सम्बन्धि सवालमा विविध कोणबाट टिकाटिप्पणी हुने गरिए पनि यही एकीकरण अभियानकै परिणामस्वरुप आज हामी नेपाली भएर बॉच्न पाएका छौं । यसमा हामीले गर्व गर्नै पर्छ ।