भाद्र १९,
पालुङटार, गोरखा ।
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीमा परी दिवंगत भएका व्यक्तिहरूको आत्माको शान्तिको कामना, बेपत्ता भएकाहरूको सकुशल खोजी तथा घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्यलाभको कामना गर्दै गोरखाको पालुङटार नगरपालिका–स्थित ऐतिहासिक लिगलिगकोट दरबारमा तीनदिने विशेष तान्त्रिक अनुष्ठान सम्पन्न भएको छ।
भाद्र १७ देखि १९ गतेसम्म सञ्चालन गरिएको अनुष्ठानमा दिवंगत आत्माप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै बेपत्ता आफन्तहरू सकुशल भेटिऊन् र विपद्मा घाइते भएकाहरूले शीघ्र स्वास्थ्यलाभ गरून् भन्ने कामना गरिएको थियो। अनुष्ठानमा पालुङटार नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत शेरबहादुर बि.सी. लगायतको उपस्थिति रहेको थियो।
अनुष्ठानको अन्तिम दिन भाद्र १९ गते ओमकार योग आयुर्वेद गुरुकुलका बटुकहरूले स्वस्ति–शान्ति वाचन गरेका थिए। वैदिक तथा तान्त्रिक विधिबाट गरिएको यस धार्मिक अनुष्ठानले बाढीबाट प्रभावित परिवारको पीडामा केही भए पनि आत्मिक सहारा प्रदान गर्ने विश्वास गरिएको छ।
पालुङटारमा पनि बाढीको गहिरो चोट
रसुवाको गोसाइँकुण्ड जाने क्रममा भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीमा परी पालुङटारका मात्रै २८ जना सम्पर्कविहीन भएको बताइएको छ। तीमध्ये ७ जनाको शव पहिचान भइसकेको भए पनि बाँकी २१ जनाको अवस्था अझै अनिश्चित रहेको परिवारजनले बताएका छन्।
शव पहिचान हुन नसक्दा कतिपय परिवारले आफ्ना प्रियजनको अन्तिम संस्कारसमेत परम्परागत रूपमा कुशको शव बनाएर गर्न बाध्य भएका छन्। आफन्तको शव पर्खिरहेका परिवारका लागि यो पीडा केवल मृत्युको पीडा होइन—आफ्नो मान्छे वास्तवमै कहाँ छ भन्ने अनिश्चितताको पीडा पनि हो।
एकातिर काजकिरिया र अन्त्येष्टिको संस्कार पूरा गर्नुपर्ने बाध्यता, अर्कोतिर ‘सायद फर्किएर आउलान् कि’ भन्ने आशा। यही दोधारमा कैयौँ परिवारका दिन बितिरहेका छन्।
रसुवा बाढी : विपद् अझै समाप्त भएको छैन
२०८३ भदौ १० अर्थात् अगस्ट २६, २०२६ मा हिमताल/हिमनदीजन्य घटनासँग जोडिएको भीषण बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, नवलपरासी र चितवनलगायत क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्याएको छ।
पछिल्लो अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टअनुसार सेप्टेम्बर ४ सम्म नेपालमा १,२०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको र ५,००० भन्दा बढी अझै बेपत्ता रहेको उल्लेख छ।
यस विपद्को आर्थिक क्षति पनि भयावह देखिएको छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका प्रमुखका अनुसार बाढीबाट करिब रु. ३८७.५ अर्ब बराबरको सम्पत्ति, आवास तथा पूर्वाधारमा क्षति पुगेको प्रारम्भिक अनुमान छ। करिब ७,५०० घर पूर्णरूपमा नष्ट भएका छन् भने झन्डै २० हजार घर पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था रहेको छ।
सबैभन्दा कठिन अवस्थामा रहेका क्षेत्रमध्ये जलविद्युत् आयोजना पनि छन्। करिब ९०० जलविद्युत् आयोजना सम्बद्ध कामदार सम्पर्कविहीन रहेको र करिब ५०० जना विभिन्न सुरुङभित्र फसेको हुनसक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्।
तर विपत्तिको अँध्यारोबीच आशाको एउटा किरण पनि देखिएको छ। बाढी आएको नौ दिनपछि त्रिशूली–३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट दुई कामदारलाई जीवितै उद्धार गरिएको छ। यस घटनाले अझै पनि सुरुङ तथा भग्नावशेषभित्र जीवन खोज्ने उद्धारकर्मी र बेपत्ता परिवारमा आशा जगाएको छ।
शव पहिचानमा डीएनए परीक्षणको सहारा
बाढीपछि ठूलो संख्यामा शव तथा मानव अवशेष फेला परे पनि पहिचान गर्न कठिन भइरहेको छ। नेपाल प्रहरीले बेपत्ता व्यक्तिका परिवारलाई बाबु, आमा, छोरा वा छोरीमध्ये कम्तीमा एक जना प्रथम श्रेणीका नातेदारको रगतको नमुना उपलब्ध गराउन आग्रह गरेको छ, जसबाट डीएनए परीक्षणमार्फत पहिचान गर्न सकिनेछ।
यसले पालुङटारका ती २१ परिवारका लागि पनि कुनै दिन आफ्ना आफन्तको वास्तविक अवस्था थाहा पाउने आशा जीवित राखेको छ।
लिगलिगकोटबाट उठेको सामूहिक प्रार्थना
यही पीडा, प्रतीक्षा र आशाबीच लिगलिगकोटमा सम्पन्न तीनदिने अनुष्ठानलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन। यो बाढीले छुट्याएका परिवार, गुमाएका आफन्त र अझै आशामा रहेका मनहरूको सामूहिक प्रार्थना बनेको छ।
लिगलिगकोटको ऐतिहासिक भूमिबाट गरिएको स्वस्ति–शान्तिको ध्वनिले एउटै सन्देश बोकेको छ—
बेपत्ताहरूको खोजी नरोकियोस्, घाइतेहरूले जीवन पाऊन् र दिवंगत आत्माहरूले शान्ति पाऊन्।
रसुवाको बाढीले बगाएको पानी सायद विस्तारै घट्दै जाला, भग्नावशेष हट्लान्, सडक र पुल फेरि बन्लान्। तर आफ्नो प्रियजनको प्रतीक्षामा बसेका परिवारको मनमा बनेको खाली ठाउँ भर्न भने वर्षौँ लाग्न सक्छ।
त्यसैले अहिलेको आवश्यकता उद्धार र राहतसँगै हराएका व्यक्तिको खोजी, शव पहिचान, पीडित परिवारको मनोसामाजिक सहयोग र दीर्घकालीन पुनर्स्थापना पनि हो। नेपाल सरकारको आधिकारिक रसुवा बाढी उद्धार पोर्टलमा अझै बेपत्ता व्यक्तिहरूको विवरण संकलन र खोजीसम्बन्धी काम जारी रहेको छ।
लिगलिगकोटमा बालिएका दीप र उच्चारित मन्त्रले यही कामना गरेको छ—
“बाढीले छुट्याएका आफन्त फेरि भेटिऊन्,
घाइतेले नयाँ जीवन पाऊन्,
र जो फर्केर आउन सकेनन्,
उनीहरूको आत्माले शान्ति पाओस्।”
