आधुनिक नेपालका प्रथम मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) तथा राष्ट्रिय विभूति भीमसेन थापाको कूटनीति नेपालको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय हित र राष्ट्रिय अखण्डताको रक्षामा केन्द्रित थियो। ब्रिटिस साम्राज्यवादको विस्तारका बेला उहाँले नेपालको स्वतन्त्रता अक्षुण्ण राख्न कठोर कूटनीतिक र रणनीतिक कदमहरू चाल्नुभएको थियो। प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाले नेपालको सम्प्रभुता र एकीकरणलाई प्राथमिकता दिएका थिए। उनको दूतावाससम्बन्धी कार्यक्रमको दार्शनिक आधार राष्ट्रिय स्वावलम्बन र शक्ति सङ्गठनमा आधारित थियो। उनको विश्वदृष्टि गैरआश्रित राजनीति र अङ्ग्रेज साम्राज्यको चुनौतीसँग जुध्ने दिशामा केन्द्रित थियो।
अङ्ग्रेज–नेपाल युद्धमा उनले रणनीतिक रूपमा राजनीतिक आधार निर्माण गरे। तर युद्धले अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ बढायो। उनले अर्थतन्त्रमा सैन्यीकरण, राजस्व सुधार र विदेशी व्यापारमा नियन्त्रण लागू गरे। उनका चुनौतीहरूमा घरेलु विद्रोह, ब्रिटिस रणनीति र सामाजिक अस्थिरता समावेश थिए। राष्ट्रिय सुरक्षा र आत्मनिर्भरता आवश्यक छन् भन्ने कुरा उनका नीतिबाट प्राप्त हुने प्रमुख शिक्षा हो। उनको व्यवस्थापकीय चतुराइ निकै प्रभावकारी थियो। उनी एक कुशल राजनीतिक नेता थिए, जसले नेपालको एकीकरण र स्वावलम्बनमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्।
दार्शनिक आधार
राष्ट्रवाद र सार्वभौमिकताको सवालमा नेपालको भौगोलिक अखण्डता र स्वतन्त्रता सर्वोपरी हुन् भन्ने मान्यता उनको दर्शनको मूल आधार थियो। ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी दक्षिण एसियामा साम्राज्यवादी शक्तिका रूपमा फैलिरहेको यथार्थलाई उनी गहिरो रूपमा बुझ्ने प्रारम्भिक नेतामध्ये एक थिए। तत्कालीन समयमा उनले भू–राजनीतिक यथार्थलाई राम्ररी आत्मसात् गरेको पाइन्छ। उनको एसियाली एकताको सोचलाई राजनीतिक चेतनाको उच्चतम रूप मान्न सकिन्छ। उनी ब्रिटिस उपनिवेशवादविरुद्ध एसियाली शक्तिहरू एकजुट हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थे। उनले एसियाबाट नै अङ्ग्रेजलाई धपाउन सबै राष्ट्रलाई आह्वान गरेका थिए।
भीमसेन थापाको युगान्तकारी राजनीतिक दर्शनका मुख्य आधारहरू यस्ता थिएः
१. राष्ट्रिय सम्प्रभुता र स्वावलम्बनः
भीमसेन थापाको दर्शनको केन्द्रीय आधार नेपालको स्वतन्त्रतालाई कुनै पनि मूल्यमा कायम राख्नु थियो। उनले विदेशी शक्तिहरू, विशेषगरी ब्रिटिस र चिनियाँ शक्तिमाथिको निर्भरतालाई अस्वीकार गरे र “नेपाल बिरालोको दुई आँखा” (दुई शक्तिशाली छिमेकीबीचको स्वतन्त्र राष्ट्र) भन्ने अवधारणालाई मजबुतीका साथ अघि सारे।
२. एकीकरण र विस्तारको चेतनाः
पृथ्वीनारायण शाहबाट सुरु भएको एकीकरण अभियानलाई पूर्णता दिने ऐतिहासिक जिम्मेवारी उनले बहन गरे। पश्चिममा कुमाउँ, गढवाल र भित्री मधेससम्मको क्षेत्रलाई राष्ट्रको सीमाभित्र समेट्नुलाई उनले राष्ट्रिय शक्तिको आधार माने।
३. बलियो सैन्य सङ्गठनको दर्शनः
उनको दर्शनमा राष्ट्रिय सुरक्षाको मूल आधार बलियो सेना नै हो भन्ने विश्वास रह्यो। सेनाको आधुनिकीकरण, सङ्गठन, व्यवस्थापन र हातहतियारको व्यवस्थाप्रति उनको गहिरो ध्यान थियो। यो “शक्ति नै शान्तिको आधार” भन्ने सिद्धान्तमा निहित थियो।
४. कूटनीतिक सन्तुलनः
उनले दुई महाशक्ति—ब्रिटिस र चीनबीचको सन्तुलन कायम राख्ने नीति अपनाए। एउटा शक्तिसँग अत्यधिक नजिकिँदा अर्कोसँग दूरी बढ्ने जोखिम बुझेर उनले “न त पूर्ण सहयोगी, न त स्पष्ट शत्रु” भन्ने लचिलो कूटनीति अपनाए।
५. प्रशासनिक पुनर्गठन र केन्द्रीकरणः
उनको दर्शनले शासन व्यवस्थालाई केन्द्रीकृत गरी बलियो बनाउन खोज्यो। उनले राजा, सेना र प्रशासनलाई आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याई “एक व्यक्ति शासन” को मोडेल विकास गरे, जसले निर्णय लिने प्रक्रियालाई छिटो र प्रभावकारी बनायो।
६. राजस्व र आर्थिक आत्मनिर्भरताः
युद्ध, सेना र प्रशासन सञ्चालन गर्न आर्थिक आधार आवश्यक भएकाले उनले राजस्व र कुटीर उद्योगलाई प्राथमिकता दिए। विदेशी व्यापारमा नियन्त्रण राख्दै राष्ट्रलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने दृष्टिकोण उनको दर्शनको अभिन्न अङ्ग थियो।
सारमा, भीमसेन थापाको राजनीतिक दर्शन मूलतः “पहिले राष्ट्र, पछि सबै” भन्ने सिद्धान्तमा आधारित थियो, जहाँ व्यक्तिगत स्वतन्त्रताभन्दा राष्ट्रिय अस्तित्व र एकतालाई ठूलो मानिन्थ्यो। यो दर्शन समकालीन विश्वपरिवेशअनुसार व्यावहारिक र अनुकरणीय थियो, यद्यपि पछि यसकै केन्द्रीकरणको प्रवृत्तिले आन्तरिक चुनौती पनि निम्त्यायो।
अङ्ग्रेज–नेपाल युद्धमा भीमसेन थापाको युद्ध रणनीति
भीमसेन थापाले अङ्ग्रेज–नेपाल युद्ध (सन् १८१४–१८१६) मा अपनाएका प्रमुख रणनीतिहरू यस्ता थिएः
१. प्रतिरक्षात्मक रणनीतिः
भीमसेन थापाले खुला मैदानमा ब्रिटिस फौजसँग ठूलो सैन्य भिडन्त गर्नुको सट्टा पहाडी गढी, किल्ला र दुर्गहरूको उपयोग गरेर प्रतिरक्षात्मक रणनीति अपनाए। मकवानपुर, सिन्धुली, कालुङ, जितगढी जस्ता किल्लाहरूलाई अभेद्य बनाउने कार्यलाई उनले मुख्य रणनीति बनाए।
२. भूगोलको सदुपयोगः
नेपालको दुर्गम पहाडी भूगोल नै सबैभन्दा ठूलो हतियार हो भन्ने उनको बुझाइ थियो। ब्रिटिस सेना आग्नेयास्त्रमा बलियो भए पनि पहाडी युद्धमा कमजोर रहेको तथ्यलाई उनले राम्ररी उपयोग गरे। खोल्सा, खोला र पहाडको आड लिएर छापामार शैलीमा लड्ने रणनीति अपनाए।
३. “शक्ति सङ्गठन” र युद्धकलाः
उनले नेपाली सेनालाई गोरखा गोलमेलको आधुनिक रूपमा सुधार गरी प्रशिक्षित बनाए। युद्धमा खुकुरीसहितको नजिकको आक्रमण, घात र छापामार प्रविधिको प्रयोग गरे, जसले ब्रिटिस अधिकारीहरूलाई नेपाली सेनाको साहस र क्षमताले चकित पार्यो।
४. दुई–मोर्चे रक्षाको प्रबन्धः
पूर्वमा मकवानपुर, हरिहरपुर र विजयपुर तथा पश्चिममा पाल्पा र बुटवल दुवै मोर्चामा सन्तुलित रक्षा व्यवस्थाको रणनीति बनाए, यद्यपि स्रोत सीमित भएकाले यो चुनौतीपूर्ण रह्यो।
५. कूटनीतिक चलाखीः
युद्धसँगै उनले ब्रिटिससँग वार्तालाई पनि निरन्तर चलाइराखे। युद्धक्षेत्रमा कठिन मोडमा वार्ता थाल्ने तथा चीन र अन्य शक्तिहरूसँग सहयोग खोज्ने कूटनीतिक उपाय अपनाए, जसले समय किन्न र नेपालको अस्तित्व जोगाउन भूमिका खेल्यो।
६. युद्ध–अन्त्यको यथार्थवादी रणनीतिः
युद्ध निरन्तर चलिरहँदा दुवै पक्ष क्षतिग्रस्त भएपछि उनले सुगौली सन्धि (१८१६) स्वीकार गर्न बाध्य भए। यद्यपि यसको परिणामस्वरूप नेपालले ठूलो भूभाग गुमायो, तर स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा आफ्नो अस्तित्व कायम राख्न सक्यो। यही उनको अन्तिम रणनीतिक उपलब्धि थियो।
रणनीतिक सारः भीमसेनका रणनीतिहरूको मूल भाव थियो—“शक्तिको सामु सीधा ठोक्किनुभन्दा बुद्धि र भूगोलको सहारामा अस्तित्व जोगाउनु।” यद्यपि सुगौली सन्धिमा नेपालको एक तिहाइ भूभाग गुम्यो, तर नेपालको स्वतन्त्रता बचाउनु नै उनको रणनीतिको ठूलो सफलता मानिन्छ।
युद्ध अर्थतन्त्रले नेपालको विकासमा कसरी असर गर्यो?
भीमसेन थापाको युद्ध अर्थतन्त्रले नेपालको विकासमा पारेका प्रमुख असरहरू यस्ता छन्ः
१. सकारात्मक विकासका पक्षहरूः
राजस्व सङ्कलनमा सुधारः
युद्ध र सेना पाल्न आवश्यक पर्ने स्रोत जुटाउन उनले राजस्व व्यवस्थालाई व्यवस्थित र केन्द्रीकृत गरे। भूमि व्यवस्था, कर र महसुलको प्रणालीलाई सुधार गरी राज्यको आम्दानी बढाए, जुन प्रशासनिक र आर्थिक सुदृढीकरणको आधार बन्यो।
कुटीर उद्योग र हातहतियार निर्माणः
युद्धका लागि हतियार, खाना र लत्ताकपडा उत्पादन आवश्यक पर्दा स्वदेशमै केही कुटीर उद्योगको विकास भयो। आत्मनिर्भरतातर्फको कदमका रूपमा यसले केही हदसम्म आन्तरिक उत्पादनलाई बढावा दियो।
सैन्य र प्रशासनिक सङ्गठनः
युद्धक्रममै सेना, प्रशासन र सञ्चार (हुलाक/सन्देश) प्रणालीलाई सुधार गरियो, जसले राष्ट्रलाई थप सङ्गठित बनायो।
२. नकारात्मक विकासका पक्षहरूः
आर्थिक स्रोतमा बोझः
लगातार युद्ध, किल्ला निर्माण र सेना विस्तारले राज्यको खर्च ठूलो बनायो। यसले राजस्वको ठूलो हिस्सा उत्पादनशील क्षेत्रबाट गैरउत्पादनशील सैन्य खर्चमा सार्यो, जसले समग्र अर्थतन्त्रमा दबाब थोपर्यो।
करको भार र किसान पीडितः
बढ्दो सैन्य खर्च पुर्याउन करको दर र किसानमाथिको भार थपियो। यसले जनताको आर्थिक अवस्था कमजोर बनायो र कतिपय क्षेत्रमा असन्तोष निम्त्यायो।
व्यापारमा नियन्त्रण र कटौतीः
अङ्ग्रेजसँगको दुश्मनीका कारण नेपाल–भारत व्यापारमा प्रतिबन्ध र नियन्त्रण आयो। नुन र कपडाजस्ता अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति कठिन भयो, जसले जनजीवनमा प्रतिकूल असर पार्यो।
युद्धपछिको आर्थिक क्षयः
सुगौली सन्धि (१८१६) पछि ठूलो भूभाग गुमेपछि र निरन्तर खर्चकै कारण राज्यको आर्थिक स्रोत घट्दै गयो, जसले दीर्घकालीन आर्थिक स्थिरता र विकासमा अवरोध सिर्जना गर्यो।
समग्रमा, भीमसेन थापाको युद्ध अर्थतन्त्रले छोटो अवधिमा राज्यलाई सैन्य र प्रशासनिक रूपमा सङ्गठित गरी सम्प्रभुता जोगाउन सहयोग गर्यो। तर दीर्घकालीन आर्थिक विकास, उत्पादनशील पुँजी र जनताको आर्थिक उन्नतिका दृष्टिले यसले सीमित र कहिलेकाहीँ नकारात्मक प्रभाव पार्यो। अर्थात्, युद्ध अर्थतन्त्रले राष्ट्रिय सुरक्षालाई प्राथमिकता दियो, तर आर्थिक विकास र जनकल्याणलाई भने पछाडि धकेल्यो।
अङ्ग्रेज–नेपाल युद्ध र कूटनीति
ब्रिटिससँगको द्वन्द्व अपरिहार्य ठानी पश्चिममा सतलजदेखि पूर्वमा टिस्टासम्म सामरिक किल्लाबन्दी र सैन्य तयारी गरियो। गढी र किल्लाहरूबाट लामो समयसम्म लड्ने तथा शत्रुको आपूर्तिको बाटो छेक्ने रक्षात्मक रणनीतिको प्रयोग गरी प्रतिरोधात्मक रणनीति मजबुत पारियो।
सुगौली सन्धिपछिको कूटनीतिका कारण युद्धमा पराजयपछि पनि नेपालको अस्तित्व समाप्त हुन नदिई कूटनीतिक कौशलद्वारा देशको स्वाधीनता बचाउने र सीमा व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरियो।
सुगौली सन्धिको दूरगामी प्रभाव
सुगौली सन्धि (१८१६) नेपालको इतिहासमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र दूरगामी प्रभाव पार्ने एउटा मोड हो। यस सन्धिले नेपालको राजनीति, अर्थतन्त्र र शासकीय स्वरूपमा गम्भीर असरहरू पारेको थियो।
यसका मुख्य प्रभावहरूलाई बुँदागत रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छः
१. राजनीतिक प्रभाव
नेपालले आफ्नो एक तिहाइ भूभाग—सतलजदेखि टिस्टासम्मको क्षेत्र, कुमाउँ, गढवाल र तराईको ठूलो हिस्सा—गुमाउनुपर्यो। साम्राज्य विस्तार गरिरहेको गोर्खा राज्यको विजय अभियान सधैँका लागि अन्त्य भयो। पराजयको दोषारोपणका कारण काठमाडौँ दरबारमा आन्तरिक षड्यन्त्र, गुटबन्दी र अस्थिरता बढ्यो, जसले अन्ततः राणा शासनको उदयको वातावरण बनायो। काठमाडौँमा ब्रिटिस रेजिडेन्ट राख्न अनिवार्य गरिएपछि नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा विदेशी हस्तक्षेप संस्थागत भयो।
२. आर्थिक प्रभाव
अन्नको भण्डार मानिने तराईको ठूलो भूभाग गुम्दा नेपालको कृषि र राजस्व सङ्कलनमा ठूलो धक्का लाग्यो। तिब्बत र भारत जोड्ने कतिपय महत्त्वपूर्ण व्यापारिक नाका तथा जङ्गलका स्रोतहरूमाथिको नियन्त्रण नेपालको हातबाट उम्कियो। प्राकृतिक स्रोत र कृषियोग्य भूमि घटेपछि नेपाल बिस्तारै आर्थिक रूपमा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग बढी निर्भर हुन थाल्यो।
३. शासकीय र प्रशासनिक प्रभाव
नेपालले ब्रिटिस सरकारको अनुमतिविना कुनै पनि युरोपेली वा अमेरिकी नागरिकलाई आफ्नो सेवामा राख्न नपाउने र छिमेकी राज्यहरूसँगको विवादमा ब्रिटिसको मध्यस्थता स्वीकार्नुपर्ने बाध्यात्मक व्यवस्था भयो। नेपाली युवाहरू ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुने बाटो खुल्यो, जसले गर्दा देशको श्रमशक्ति बाहिरियो, तर विप्रेषणको जग पनि बसाल्यो। बाह्य विस्तार रोकिएपछि शासकहरूको ध्यान देशको आन्तरिक प्रशासन, कर असुली र विलासितातर्फ मात्र केन्द्रित हुन थाल्यो।
सिक्न सकिने मुख्य पाठहरू
नेपालका प्रथम मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) भीमसेन थापाको ३१ वर्षे शासनकाल (सन् १८०६–१८३७) नेपाली इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण अध्याय मानिन्छ। उनको नीति, युद्ध र अवसानबाट नेपालले धेरै ठूला राजनीतिक, कूटनीतिक र सामाजिक पाठहरू सिकेको छ।
नेपालको इतिहासमा भीमसेन थापाको शासनकालबाट सिक्न सकिने मुख्य पाठहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छः
१. कूटनीतिक परिपक्वता र यथार्थपरक आकलनको आवश्यकता
भीमसेन थापाको पालामा नेपालको सीमा सतलजदेखि टिस्टासम्म फैलिएको थियो। तर तत्कालीन विश्वशक्ति ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीको शक्ति र आधुनिक सैन्य क्षमताको सही आकलन नगरी युद्धमा होमिनु नेपालका लागि घातक सिद्ध भयो। कूटनीतिक माध्यमबाट विवाद सुल्झाउनुको साटो युद्ध रोज्दा सन् १८१४–१८१६ को अङ्ग्रेज–नेपाल युद्ध भयो र नेपालले सुगौली सन्धिमार्फत आफ्नो एक तिहाइ भूभाग गुमाउनुपर्यो। यसले राज्य सञ्चालनमा भावनामा बगेर होइन, यथार्थपरक शक्ति–सन्तुलन बुझेर मात्र निर्णय लिनुपर्छ भन्ने पाठ दिन्छ।
२. आन्तरिक राजनीतिक एकता र दरबारीय षड्यन्त्रको अन्त्य
भीमसेन थापाले आफ्नो शक्ति टिकाइराख्न विरोधी भारदारहरू, जस्तै पाँडे खलक र थापा खलकबीचको शत्रुतालाई दमन गर्ने नीति लिए। रानी ललितत्रिपुरसुन्दरीको मृत्यु र राजा राजेन्द्र वयस्क भएपछि विरोधीहरू सक्रिय भए। उनलाई झुटा मुद्दा लगाएर जेल हालियो, जहाँ उनले आत्महत्या गरे भन्ने भ्रम फैलाइयो। तर यो वास्तवमा षड्यन्त्रपूर्वक तड्पाई–तड्पाई गरिएको हत्या नै हो भन्ने दाबी पनि गरिएको छ। यसले के सिकाउँछ भने राष्ट्रिय राजनीतिमा आन्तरिक सहमति र सहकार्य नभई केवल शक्ति र षड्यन्त्रको भरमा टिकेको सत्ता ढिलो वा चाँडो दुःखद अन्त्यतिर जान्छ।
३. आधुनिकीकरण र संस्थागत सुधारको महत्त्व
भीमसेन थापाले नेपाली सेनालाई फ्रान्सेली मोडेलमा आधुनिक तालिम, हतियार र पोशाकको व्यवस्था गरे। उनले आर्थिक सुधारका लागि नापजोख (माना, पाथी) को सही व्यवस्थापन, राहदानी प्रथाको सुरुवात र मालपोत व्यवस्थापन गरे। उनको कार्यकालमा वार्षिक सरकारी राजस्व ८०,००० रुपैयाँ (सन् १८१६ मा) बाट बढेर २,५०,००० रुपैयाँ (सन् १८३३ मा) सम्म पुगेको थियो। धरहरा, सुन्धारा तथा विभिन्न सडक र पुलहरूको निर्माण गरेर उनले विकासको जग बसाले। राज्यलाई बलियो बनाउन सैन्य र प्रशासनिक आधुनिकीकरण निरन्तर आवश्यक हुन्छ भन्ने यो एक सकारात्मक पाठ हो।
४. सामाजिक सुधार र जनपक्षीय नीति
थापाले समाजमा व्याप्त दासप्रथाको अन्त्य गर्ने प्रयास गरे। चाडबाड र विवाहमा हुने फजुल खर्चलाई नियमन गरे। शासक केवल सत्तामा मात्र केन्द्रित नभई सामाजिक सुधारमा पनि लाग्नुपर्छ भन्ने सन्देश यसबाट मिल्छ।
५. शक्ति–सन्तुलन र वैदेशिक सम्बन्ध
उनले ब्रिटिस साम्राज्यको विस्तार रोक्न चीन, पन्जाब र मराठाहरूसँग सैन्य गठबन्धन बनाउने प्रयास गरेका थिए। यद्यपि त्यो सफल हुन सकेन। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सधैँ बहुपक्षीय कूटनीति र बलियो गठबन्धन आवश्यक हुन्छ तथा एक्लो प्रयासले मात्र ठूला शक्तिहरूसँग लड्न सकिँदैन भन्ने पाठ यसले सिकाउँछ।
निष्कर्ष
भीमसेन थापाको कूटनीति पूर्णतः त्रुटिरहित नभए पनि चरम ब्रिटिस साम्राज्यवादी विस्तारका कालखण्डमा नेपालको राष्ट्रिय अस्तित्व र स्वतन्त्रता जोगाउन उनको सुदूरदर्शी र राष्ट्रप्रेमी कूटनीति ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त सफल र प्रेरणादायी रहेको छ।
उनले नेपाली सेनालाई फ्रान्सेली र युरोपेली ढाँचामा पुनर्गठन र प्रशिक्षण गरी सैन्य आधुनिकीकरण गरे। चुरे क्षेत्र र नाकाहरूमा कडा पहरा, राहदानी प्रणाली र गुप्तचर व्यवस्था लागू गरी ब्रिटिसतर्फ सूचना चुहिन रोक लगाए। राजदरबारमा ब्रिटिस रेजिडेन्टको प्रभाव र घुसपैठलाई कडा रूपमा सीमित गरी आन्तरिक नियन्त्रण गरे। युद्धका लागि आवश्यक खाद्यान्न, हतियार र बारुद उत्पादनमा जोड दिई आन्तरिक स्रोत परिचालन गरे। तिब्बत र भारततर्फको व्यापार नियमन गरी राज्यको ढुकुटी मजबुत बनाउने प्रयत्न गरे। चाडपर्वमा हुने अनावश्यक खर्च र आडम्बरलाई रोक्न सीमा तोकेर आर्थिक तथा सामाजिक खर्च नियन्त्रण गर्नुमा उनको योगदान महत्त्वपूर्ण छ।
उनलाई शासनसत्ता आफ्नै परिवार र गुटमा केन्द्रित गरेको तथा विरोधीहरूको दमन गरेको आरोप पनि लाग्यो। कूटनीतिक लचकताभन्दा बढी आक्रामक सैन्यवादी नीति अपनाउँदा एक तिहाइ भूभाग गुमाउनुपरेको केही इतिहासकारहरूको समीक्षा छ। केवल सैन्य बल मात्र पर्याप्त हुँदैन; बाह्य शक्तिहरूसँगको व्यावहारिक तथा लचिलो कूटनीति पनि अपरिहार्य हुन्छ भन्ने सिकाइ यसबाट प्राप्त हुन्छ। नेपालको भौगोलिक जटिलता र पास–नाकाहरू नै रक्षाको मुख्य वैज्ञानिक आधार हुन् भन्ने तथ्यलाई युद्धले पुष्टि गर्यो।
सारमा, भीमसेन थापा एक कुशल राजनीतिज्ञ, देशभक्त, दूरदृष्टा, कूटनीतिज्ञ, सैन्य रणनीतिकार, व्यवस्थापक र अर्थराजनीतिज्ञ थिए। तत्कालीन समयमा दक्षिण एसियामा उनीसरहका कुशल राजनीतिज्ञ विरलै थिए। उनी एक कुशल राजनीतिक नेता भएकाले नेपालको एकीकरण र स्वावलम्बनमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्।
