ग्राउण्डेड सिद्धान्तको उपयोगीता र चुनौतीहरु -डा. नरविक्रम थापा

१.पृष्ठभूमि
ग्राउण्डेड थियोरी एक प्रणालीगत गुणात्मक अनुसन्धान पद्धति हो जसले तथ्याङ्क आधारित रूपमा सिद्धान्तको निर्माण गर्ने उद्देश्य राख्छ। यसलाई बाइरन ग्रुएबर र कैथरिन मार्कमले विकास गरेका हुन् । यसको दार्शनिक आधार निरीक्षण र वास्तविकताको आधारमा थियोरी निर्माण गर्नु हो, भौतिक विज्ञानको नियमहरू बाहेक व्यवहारिक अनुभवमा आधारित छ। सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक अध्ययनमा यसले वास्तविक सवाल बुझ्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। चिकित्सा, शिक्षा, व्यवस्थापन आदिमा प्रयोग गरिन्छ। ग्राउण्डेड थियरी एक गुणात्मक अनुसन्धान पद्धति हो जुन १९६० को दशकमा दुई समाजशास्त्रीहरू बार्नी ग्लेजर र एन्सेल्म स्ट्राउसले विकास गरेका थिए। उनीहरूले ूत्जभ म्ष्कअयखभचथ या न्चयगलमभम त्जभयचथू (१९६७) नामक पुस्तकमा यसको औपचारिक प्रस्तावना गरेको पाइन्छ ।
१.१ ग्राउन्डेड थ्योरीको मुख्य उद्देश्य
१. सत्यमा आधारित सिद्धान्त बनाउनुःपरम्परागत तरिकामा मानिसहरू पहिले नै एउटा अनुमान गर्छन् र त्यसलाई प्रमाणित गर्ने प्रयास गर्छन् । तर ग्राउन्डेड थ्योरीमा, अनुसन्धानकर्ताले मानिसहरूसँग कुरा गरेर वा घटनाहरू हेरेर सुरुमा जानकारी बटुल्छन् । त्यसपछि ती जानकारीबाट आफैँ नयाँ सिद्धान्त निस्कन्छ ।यसरी बन्ने सिद्धान्त एकदम वास्तविक हुन्छ ।
२. समाजका घटनाहरू बुझ्नःयो तरिका विशेषगरी मानिसहरूको व्यवहार, सामाजिक सम्बन्ध र नयाँ अनुभवहरू किन र कसरी भइरहेका छन् भनेर पत्ता लगाउन प्रयोग गरिन्छ । उदाहरणका लागि, यो विधि नेपालको सन्दर्भमा सामाजिक कार्य वा स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रमा मानिसहरूको बानी बुझ्न धेरै प्रयोग गरिन्छ । जम्मा भएका सूचना (कोडहरु) लाई मिलाएर एउटा पूर्ण सिद्धान्त तयार गरिन्छ जुन त्यही बटुलिएको जानकारीबाट जन्मिएको हुन्छ । यो प्रक्रिया एकदमै चक्रीय हुन्छ, जसको अर्थ नयाँ कुरा नआउन्जेल सूचना संकलन गर्ने काम चालुरहन्छ ।
१.२ मुख्य विशेषताहरूः
साहित्य समीक्षा पछि गरिन्छ (सिद्धान्त विकासपछि मात्र) हुन्छ । यसको पूर्व–निर्धारित फ्रेमवर्क हुँदैन । थ्योरी नै अन्तिम उद्देश्य हो, केवल विवरण होइन । ग्लेजरको संस्करणमा कोडिङ बढी लचिलो र खुला हुन्छ । यो विधि विशेषगरी समाजशास्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यवस्थापन जस्ता क्षेत्रमा प्रचलित छ।
२.दार्शनिक तथा वैज्ञानिक आधार
यसलाई प्रत्यक्षवाद (एयकष्तष्खष्कm) र व्याख्यावाद (क्ष्लतभचउचभतष्खष्कm) बीचको पुलको रूपमा हेरिन्छ।ग्लेजरले बढी प्रत्यक्षवादी दृष्टिकोण (डेटाले आफैं बोल्छ) लिए भने स्ट्राउसले व्याख्यावादी दृष्टिकोण (अनुसन्धानकर्ताको व्याख्याले पनि भूमिका खेल्छ) लिए । प्रतीकात्मक अन्तरक्रियावाद (क्थmदयष्अि क्ष्लतभचबअतष्यलष्कm) यसको मुख्य सैद्धान्तिक जरा हो । यो सिद्धान्तले मानिसहरूले आपसमा गर्ने अन्तरक्रियाबाट अर्थ उत्पन्न हुन्छ भन्ने मान्यता राख्छ ।
२.१ विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग
स्वास्थ्य र चिकित्सामा रोगीको अनुभव, स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर थाहा पाउन यो थ्योरी प्रयोग गरिन्छ । शिक्षाको क्षेत्रमा शिक्षण–सिकाइ प्रक्रिया, विद्यार्थीको व्यवहार आदि बुझ्न प्रयोग गरिन्छ । व्यवस्थापनमा संगठनात्मक व्यवहार, नेतृत्व शैलीको अध्ययन गर्न प्रयोग हुन्छ भने मनोविज्ञानमा मानसिक स्वास्थ्य संकट, व्यसनको व्यवहारिक कारण आदिको अध्ययनमा यो थ्योरीको प्रयोग गरिन्छ ।
२.२ ग्राउण्डेड थ्योरीको विश्वासनीयता र वैधता
यसको आलोचकहरूले प्रायः गुणात्मक अनुसन्धानमा विश्वसनीयता र वैधताको प्रश्न उठाउँछन् । यहाँ यी अवधारणालाई कसरी सम्बोधन गरिन्छः
विश्वसनीयता (च्भष्बिदष्ष्तिथ)ः प्रक्रियाको स्पष्ट दस्तावेजीकरणः अनुसन्धानका हरेक चरण (कोडिङ, मेमो लेखन, श्रेणी निर्माण) विस्तृत रूपमा लेखिएको हुनुपर्छ । अडिट ट्रेल (ब्गमष्त त्चबष्)िः कसरी र किन निश्चित निष्कर्षमा पुगियो भन्ने पारदर्शी अभिलेख राख्नुपर्छ । बहुकोडिङ सम्बन्धमा एउटै डेटालाई धेरै अनुसन्धानकर्ताले स्वतन्त्र रूपमा कोड गर्ने र परिणाम तुलना गर्ने गरिन्छ ।
वैधता (ख्बष्मिष्तथ)ः सदस्य जाँचः अनुसन्धानको निष्कर्ष सहभागीलाई देखाएर उनीहरूको प्रतिक्रिया लिने । “के मैले तपाईंको अनुभव सही बुझें?” त्रिभुजीकरणः विभिन्न स्रोत (अन्तर्वार्ता, अवलोकन, दस्तावेज) बाट डेटा लिएर क्रस–चेक गर्ने । संतृप्ति (क्बतगचबतष्यल) प्राप्त गर्नेः नयाँ डेटा लिँदा नयाँ जानकारी नआउने अवस्थासम्म पुग्नुपर्छ । अनुकूलनशीलता (त्चबलकाभचबदष्ष्तिथ)ः निष्कर्ष अन्य सन्दर्भमा मिल्ने÷नमिल्ने भन्ने बारे गहन विवरण दिनुपर्छ ।
२.३ सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक अध्ययनमा महत्व
१. सामाजिक अध्ययनमाः समाजका विभिन्न समूह (जस्तैः विपन्न, सीमान्तकृत) को वास्तविक अनुभवलाई केन्द्रबिन्दुमा राख्छ।
२. राजनीतिक अध्ययनमाः शक्ति संरचना, नीति निर्माण प्रक्रिया र राजनीतिक व्यवहारको वास्तविक अवस्था बुझ्न मद्दत गर्छ ।
३. आर्थिक अध्ययनमाः साना उद्यमी, अनौपचारिक क्षेत्र, बजार व्यवहार आदिको गहिरो अध्ययनको लागि उपयुक्त छ ।
३.ग्राउण्डेड थ्योरीको तुलनामा अन्य गुणात्मक पद्धतिहरू के छन्?
ग्राउण्डेड थ्योरी अन्य गुणात्मक अनुसन्धान पद्धतिहरूसँग तुलना गर्दा यसको मुख्य विशेषता भनेको डाटाबाट सिद्धान्त निर्माण हो, जबकि अन्य पद्धतिहरू प्रायः विद्यमान सिद्धान्तको परीक्षण वा व्याख्यामा केन्द्रित हुन्छन् । यहाँ प्रमुख गुणात्मक पद्धतिहरूको तुलना प्रस्तुत गरिएको छः
३.१फेनोमेनोलोजी
उद्देश्यः मानिसहरूको जीवित अनुभवको सार बुझ्नु ।
डाटा स्रोतः गहन अन्तर्वार्ता, व्यक्तिगत विवरण ।
ग्राउण्डेड थ्योरीसँग भिन्नताः फेनोमेनोलोजी व्यक्तिको व्यक्तिपरक अनुभव को गहिराइमा केन्द्रित हुन्छ, जबकि ग्राउण्डेड थ्योरी डाटाबाट सामाजिक प्रक्रिया÷सिद्धान्त निर्माण गर्न खोज्छ। फेनोमेनोलोजीमा सैद्धान्तिक निर्माणको सट्टा अनुभवको वर्णन प्राथमिकता हुन्छ।
३.२ एथनोग्राफी
उद्देश्यः कुनै संस्कृति वा समुदायको गहिरो अध्ययन र वर्णन ।
डेटा स्रोतः सहभागी अवलोकन, क्षेत्रीय टिप्पणी, लामो समयसम्म संलग्नता ।
ग्राउण्डेड थ्योरीसँग भिन्नताः एथनोग्राफी सांस्कृतिक सन्दर्भ र समुदायको जीवनशैलीको समग्र चित्रण गर्छ, जबकि ग्राउण्डेड थ्योरीसामाजिक प्रक्रिया र अन्तरक्रियाको सैद्धान्तिक मोडेल बनाउन केन्द्रित हुन्छ। एथनोग्राफीमा लामो स्थलगत कार्य अनिवार्य हुन्छ।
३.३ केस स्टडी
उद्देश्यः एक वा केही केसहरूको गहन, बहु–आयामी अध्ययन।
डेटा स्रोतः अन्तर्वार्ता, दस्तावेज, अवलोकन (मिश्रित विधि)।
ग्राउण्डेड थ्योरीसँग भिन्नताः केस स्टडी एक विशिष्ट घटनाको विस्तृत व्याख्या गर्छ, तर सामान्यीकरणको दाबी कम गर्छ । ग्राउण्डेड थ्योरी भने सिद्धान्त निर्माणको लागि धेरै केस÷डाटा स्रोत प्रयोग गर्छ र सैद्धान्तिक नमूनामा जोड दिन्छ।
३.४ न्यारेटिभ रिसर्च
उद्देश्यः मानिसहरूको जीवन कथाहरूको अध्ययन र पुनर्कथन ।
डेटा स्रोतः जीवनकथा अन्तर्वार्ता, डायरी, पत्र ।
ग्राउण्डेड थ्योरीसँग भिन्नताः न्यारेटिभ अनुसन्धान समयक्रमिक (अजचयलययिनष्अब)ि कथा र व्यक्तिको आख्यानमा केन्द्रित हुन्छ। ग्राउण्डेड थ्योरीले कथालाई केवल डाटाको रूपमा प्रयोग गर्छ र संरचनात्मक÷प्रक्रियागत सिद्धान्त निर्माणमा ध्यान दिन्छ।
३.५ एक्शन रिसर्च
उद्देश्यः समस्या समाधान र व्यावहारिक परिवर्तन ल्याउनु ।
डेटा स्रोतः सहभागी–क्रिया चक्र (उबिल–बअत–यदकभचखभ–चभाभिअत) ।
ग्राउण्डेड थ्योरीसँग भिन्नताः एक्शन रिसर्च परिवर्तन र सुधारमा केन्द्रित हुन्छ, जसमा अनुसन्धानकर्ता सक्रिय सहभागी हुन्छ। ग्राउण्डेड थ्योरी भने सैद्धान्तिक समझ निर्माणमा केन्द्रित हुन्छ र अनुसन्धानकर्ताको तटस्थतामा जोड दिन्छ।
३.६ थिमेटिक एनालिसिस
उद्देश्यः डाटामा रहेका ढाँचा र थिमहरू पहिचान र विश्लेषण ।
डेटा स्रोतः अन्तर्वार्ता, फोकस ग्रुप, पाठ।
ग्राउण्डेड थ्योरीसँग भिन्नताः थिमेटिक एनालिसिस विद्यमान सिद्धान्तसँग जोडेर थिमहरूको व्याख्या गर्छ र यो एक विधि हो, पूर्ण पद्धति होइन । ग्राउण्डेड थ्योरी यसको विपरीत, सिद्धान्त निर्माणको लागि आफ्नै कोडिङ प्रक्रिया र निरन्तर तुलना प्रयोग गर्छ । यसको तुलनात्मक विवरण तल (तालिका १) मा सारांश प्रस्तुत गरिएको छ ।
तालिका १ः विभिन्न अनुसन्धान पद्धतिको तुलनात्मक विवरण
पद्धति मुख्य फोकस सिद्धान्तसँग सम्बन्ध
ग्राउण्डेड थ्योरी डेटाबाट सिद्धान्त निर्माण डेटाबाट उत्पन्न
फेनोमेनोलोजी व्यक्तिको जीवित अनुभव विद्यमान दार्शनिक ढाँचा
एथनोग्राफी संस्कृति र समुदाय सांस्कृतिक व्याख्या
केस अध्ययन एकल केसको गहन अध्ययन केस–विशिष्ट
न्यारेटिभ रिसर्च जीवनकथा र आख्यान कथाको पुनर्निर्माण
एक्शन रिसर्च परिवर्तन र सुधार व्यावहारिक समाधान
थिमेटिक एनालिसिस ढाँचा र थिम पहिचान विद्यमान सिद्धान्तसँग जोड

ग्राउण्डेड थ्योरीको मुख्य शक्ति यो हो कि यसले नयाँ सिद्धान्त उत्पन्न गर्छ, जबकि अन्य धेरै पद्धतिहरू विद्यमान सिद्धान्तको परीक्षण, व्याख्या वा वर्णनमा सीमित रहन्छन् ।
४.ग्राउन्डेड थ्योरीमा प्रयोग हुने अनुसन्धान विधि
ग्राउन्डेड थ्योरी एक गुणात्मक अनुसन्धान विधि हो । यसको मुख्य उद्देश्य पहिल्यै स्थापित सिद्धान्तहरू परीक्षण गर्नु होइन, बरु वास्तविक संसारको तथ्याङ्कबाट नै नयाँ सिद्धान्तको विकास गर्नु हो ।यस विधिमा अनुसन्धानकर्ताले कुनै पूर्व–परिकल्पना वा सिद्धान्त बनाएर अनुसन्धान सुरु गर्दैनन् । बरु, डेटा सङ्कलन र विश्लेषण एकैसाथ गरिन्छ र त्यही डेटाको ढाँचाबाट सिद्धान्त बाहिर आउँछ ।
यसले आँकडाबाट व्याख्यात्मक सिद्धान्त विकास गर्छ । मुख्य दुई दृष्टिकोणहरू छन्ः क्लासिकल र निर्माणात्मक ग्राउण्डेड थ्योरी । क्लासिकलमा डेटाबाट थ्योरी निर्माण गर्ने चरणहरू जस्तै डेटा संकलन, कोडिङ, तुलनात्मक विश्लेषण र थ्योरी निर्माण छन् । निर्माणात्मक दृष्टिकोणले अनुसन्धानकर्ता र उत्पादित ज्ञानबीचको सम्बन्धलाई महत्व दिन्छ। यसले अनुभवहरूलाई सामाजिक र भाषाई प्रक्रियाको रूपमा विश्लेषण गर्छ ।
४.१ क्लासिकल ग्राउण्डेड थियोरीः ग्लेजर र स्ट्रसको दृष्टिकोणका चरणहरू
क्लासिकल ग्राउण्डेड थ्योरी मुख्यतया ग्लेजर र स्ट्रस (१९६७) द्वारा प्रतिपादित विधि हो । यसका प्रमुख चरणहरू यसप्रकार छन्ः
१. डाटा संकलन
अनुसन्धानको सुरुमा कुनै पूर्वधारणा वा परिकल्पना बनाइँदैन ।
डेटा प्राकृतिक सेटिङमा अन्तर्वार्ता, अवलोकन, दस्तावेज आदिबाट संकलन गरिन्छ।
थ्योरेटिकल स्याम्पलिङ (त्जभयचभतष्अब िक्बmउष्लिन)ः कोडिङ र विश्लेषणले देखाएको दिशामा थप डाटा संकलन गरिन्छ।
२. खुला कोडिङ (इउभल ऋयमष्लन)
डेटालाई साना–साना भागमा तोडेर प्रत्येक लाइन, वाक्यांश वा घटनालाई लेबल (कोड) दिइन्छ।
उद्देश्यः डाटामा के भइरहेको छ भन्ने पहिचान गर्नु ।
कोडहरू डाटाकै भाषाबाट लिइन्छन् (इन भिभो कोडिङ)।
३. सिलेक्टिभ कोडिङ
खुला कोडिङपछि केन्द्रिय कोर श्रेणी (अयचभ अबतभनयचथ) पहिचान गरिन्छ।त्यसपछि केवल त्यो कोर श्रेणीसँग सम्बन्धित कोडहरूमा मात्र केन्द्रित हुन्छ।
४. निरन्तर तुलनात्मक विश्लेषण (ऋयलकतबलत ऋयmउबचबतष्खभ ब्लबथिकष्क)
सबै चरणभरि डाटा र कोडहरूबीच निरन्तर तुलना गरिन्छ।
“यो डेटा अर्को डेटासँग कसरी मिल्छ वा फरक छ?” भनी प्रश्न गरिन्छ।
यसले श्रेणीहरूको गुण र आयाम स्पष्ट पार्छ ।
५. मेमोइङ
अनुसन्धानकर्ताले विश्लेषणको क्रममा आफ्ना विचार, अन्तरदृष्टि र सम्बन्धहरू लेख्ने प्रक्रिया ।
मेमोहरू अन्ततः सिद्धान्त निर्माणको आधार बन्छन् ।
६. सैद्धान्तिक संतृप्ति (त्जभयचभतष्अब िक्बतगचबतष्यल)
नयाँ डेटा संकलन गर्दा नयाँ जानकारी नआउने अवस्था ।
श्रेणीहरू पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेपछि थप डेटा आवश्यक हुँदैन ।
७. सिद्धान्त निर्माण
सबै श्रेणीहरूबीच सम्बन्ध स्थापित गरी एउटा व्याख्यात्मक सिद्धान्त प्रस्तुत गरिन्छ।
यो सिद्धान्त डाटामा “ग्राउण्डेड” (आधारित) हुन्छ—त्यसैले यसलाई ग्राउण्डेड थ्योरी भनिन्छ।
५.निर्माणात्मक ग्राउण्डेड थ्योरी अनुसन्धानमा प्रयोग
निर्माणात्मक ग्राउण्डेड थ्योरी (ऋयलकतचगअतष्खष्कत न्चयगलमभम त्जभयचथ)क्याथी चार्माजद्वारा विकसित दृष्टिकोण हो, जसले क्लासिकल ग्राउण्डेड थ्योरीभन्दा भिन्न रूपमा अनुसन्धानमा प्रयोग गरिन्छ। यसको प्रयोग निम्न चरणहरूमा हुन्छः
१. प्रारम्भिक डाटा संकलन
अनुसन्धानकर्ताले सहभागीहरूसँग अन्तर्वार्ता, अवलोकन, वा दस्तावेज विश्लेषण गर्छ ।
सुरुमा विस्तृत सैद्धान्तिक परिकल्पना नभई खुला दृष्टिकोण राखिन्छ ।
सहभागीहरूको अनुभव र दृष्टिकोणलाई केन्द्रमा राखिन्छ ।
२. प्रारम्भिक कोडिङ
डेटालाई सानो–सानो भागमा तोडेर कोड दिइन्छ ।
“इन भिभो कोड”ः सहभागीकै शब्दलाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ ।
क्रियात्मक शब्दहरू (न्भचगलमक) प्रयोग गरेर कोडिङ गरिन्छ — जस्तै “संघर्ष गर्दै”, “सम्बन्ध बनाउँदै ।”
३. फोकस्ड कोडिङ
प्रारम्भिक कोडहरूमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र बारम्बार आउने कोडहरू छानिन्छन् ।
ठूलो मात्रामा डाटालाई व्यवस्थित गर्न यी कोडहरू प्रयोग गरिन्छ ।
४. सैद्धान्तिक नमूना (त्जभयचभतष्अब िक्बmउष्लिन०
उदीयमान सिद्धान्तलाई परिष्कृत गर्न विशेष सहभागी वा डाटा स्रोत छानिन्छ ।
अघिल्लो विश्लेषणले देखाएको दिशामा थप डाटा संकलन गरिन्छ ।
५. सैद्धान्तिक कोडिङ
कोडहरूबीच सम्बन्ध स्थापित गरिन्छ ।
मुख्य श्रेणी (अयचभ अबतभनयचथ) पहिचान गरिन्छ ।
श्रेणीहरू वरिपरि सैद्धान्तिक ढाँचा निर्माण गरिन्छ ।
६. मेमो लेखन
अनुसन्धान प्रक्रियाभरि विश्लेषणात्मक नोटहरू लेखिन्छ ।
कोड, श्रेणी, र सम्बन्धहरूबारे चिन्तन गरिन्छ ।
यसले सिद्धान्त विकासलाई दस्तावेजीकरण गर्छ ।
मुख्य विशेषता
निर्माणात्मक दृष्टिकोणले अनुसन्धानकर्ताको भूमिकालाई स्वीकार गर्छ, डाटा भेट्टाइन्न बरु अनुसन्धानकर्ता र सहभागीबीचको अन्तरक्रियाबाट निर्माण गरिन्छ। यसले बहु–दृष्टिकोण, सन्दर्भ, र सहभागीहरूको आवाजलाई विशेष महत्व दिन्छ। यो शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक कार्य, र मानविकी जस्ता क्षेत्रमा व्यापक प्रयोग हुन्छ जहाँ मानिसको अनुभव र व्यक्तिपरक अर्थलाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
६. कोडिंग
कोडिंग भनेको ग्राउण्डेड थ्योरीमा डेटाबाट संकल्पनाहरू निर्माण गर्ने मुख्य प्रक्रिया हो । यसमा तथ्याङ्कहरूको छोटो अंशलाई एउटा नाम वा लेबल (कोड) दिइन्छ, जसले त्यसको अर्थ वा विषयलाई चिनाउँछ। उदाहरणका रूपमा, सामाजिक समस्यामा ‘असमानता’ वा ‘सामाजिक बहिष्करण’ कोड गर्न सकिन्छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा ‘अस्वस्थता’ वा ‘आर्थिक बाधा’ जस्ता कोडहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। यी कोडहरूले आवश्यकताहरू, घटनाहरू वा प्रभावहरूको वर्गीकरण गर्छन् । अन्तिममा, यी कोडहरूलाई संयोजन गरेर नयाँ सिद्धान्त निर्माण गरिन्छ।
६.१ कोडिङको महत्व
डाटा संगठित गर्छः ठूलो मात्रामा डाटालाई व्यवस्थित बनाउँछ ।
थ्योरी निर्माणको जग होः हरेक कोडले अन्तिम सिद्धान्तको आधार तयार गर्छ ।
निरन्तर तुलना विधि प्रयोग गर्न सहज बनाउँछः नयाँ डेटा आउँदा पुरानो कोडसँग तुलना गर्न मद्दत गर्छ ।
सैचुरेसन (तृप्ति) निर्धारण गर्छः नयाँ डेटाले नयाँ कोड नदिँदासम्म कोडिङ जारी रहन्छ । यसले डेटा सैचुरेटेड भएको संकेत गर्छ ।
सारमा, ग्राउण्डेड थ्योरीमा कोडिङ भनेको डेटालाई अर्थपूर्ण एकाइहरूमा विभाजन गर्ने, ती एकाइहरूबीच सम्बन्ध खोज्ने, र अन्ततः सिद्धान्त निर्माण गर्ने एक क्रमिक प्रक्रिया हो । कोडिङ बिना ग्राउण्डेड थ्योरी सम्भव छैन । यो विधिको आत्मा नै कोडिङ हो ।
६.२ ग्राउण्डेड थ्योरीमा कोडिंगको भूमिका
ग्राउण्डेड थ्योरीमा कोडिंगको मुख्य भूमिका डेटाबाट सैद्धान्तिक निष्कर्ष निकाल्नु हो । यसले निम्न कार्यहरू गर्दछः
१. डाटालाई व्यवस्थित गर्ने
कच्चा डेटा (जस्तैः अन्तर्वार्ता, फिल्ड नोट) लाई साना एकाइहरूमा विभाजन गर्छ ।
प्रत्येक एकाइलाई अर्थपूर्ण नाम (कोड) दिन्छ ।
डेटालाई तुलना र विश्लेषण गर्न सजिलो बनाउँछ ।
२. पैटर्न र थिम पहिचान गर्ने
दोहोरिरहेका विचार, घटना वा व्यवहारलाई चिन्ह लगाउँछ ।
सहभागीहरूको अनुभवमा समानता र भिन्नता देखाउँछ ।
उदीयमान ढाँचाहरू पत्ता लगाउँछ ।
३. संकल्पना र श्रेणी निर्माण
कोडहरूलाई समूहबद्ध गरेर ठूला श्रेणीहरू बनाउँछ ।
अमूर्त सोचलाई प्रोत्साहन गर्छ ।
डेटाबाट नै सैद्धान्तिक अवधारणाहरू विकास गर्छ ।
४. सिद्धान्त निर्माणको आधार
कोडहरूबीचको सम्बन्ध देखाउँछ ।
कारण–परिणाम, सन्दर्भ र प्रक्रियाहरू स्पष्ट गर्छ ।
अन्ततः एउटा मूल श्रेणी वरिपरि सिद्धान्तको विकास हुन्छ ।
५. लचिलोपन र खुलापन
अनुसन्धानकर्तालाई डेटाप्रति खुला रहन मद्दत गर्छ ।
पूर्वाग्रह वा पूर्वनिर्धारित सिद्धान्तको सट्टा डेटाबाट नै निष्कर्ष निकाल्न प्रेरित गर्छ ।
अनुसन्धान प्रक्रियामा निरन्तर तुलनाको सुविधा दिन्छ ।
संक्षेपमाः कोडिंग ग्राउण्डेड थ्योरीको मेरुदण्ड हो । यसले कच्चा डाटालाई अर्थपूर्ण र सैद्धान्तिक ज्ञानमा रूपान्तरण गर्छ । ठीक त्यसरी नै जसरी इँटाहरू जोडेर एउटा भवन बनाइन्छ।
स्वास्थ्य समस्याहरूको अध्ययनमा ग्राउण्डेड थियरीको कोडिंग प्रक्रिया यसरी लागू गरिन्छः
६.३ स्वास्थ्य समस्यामा कोडिंगको अनुप्रयोग
ग्राउण्डेड थ्योरीमा कोडिंग सामान्यतया तीन चरणमा गरिन्छः
१. ओपन कोडिंग (प्रारम्भिक कोडिंग)
यो पहिलो चरण हो, जहाँ अनुसन्धानकर्ताले डाटा (जस्तैः अन्तर्वार्ता, अवलोकन) लाई साना–साना भागमा तोडेर प्रत्येक भागलाई एउटा कोड (नाम÷लेबल) दिन्छ। उदाहरणका लागि, मधुमेहका बिरामीहरूसँगको अन्तर्वार्तामा यस्ता कोडहरू आउन सक्छन्ः
खानपानमा कठिनाइ
औषधिको उच्च मूल्य ।
परिवारको सहयोगको कमी ।
उपचारमा ढिलाइ ।
२. एक्सियल कोडिंग (अक्षीय कोडिंग)
यहाँ प्रारम्भिक कोडहरूलाई जोडेर श्रेणीहरू (अबतभनयचष्भक) बनाइन्छ।
उदाहरणःखानपानमा कठिनाइ + व्यायाम गर्न नसक्नु→जीवनशैली चुनौती ।
औषधिको उच्च मूल्य + अस्पतालको टाढापन→स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको अभाव ।
३. सेलेक्टिभ कोडिंग (चयनात्मक कोडिंग)
यो अन्तिम चरण हो, जहाँ एउटा मुख्य श्रेणी (अयचभ अबतभनयचथ) छानिन्छ जसले सम्पूर्ण डाटालाई जोड्छ।
एक व्यावहारिक उदाहरणतल दिइएको छः
विषयः “नेपालमा महिलाहरूमा गर्भाशयको क्यान्सरको स्क्रिनिङ गराउन नसक्नुको कारण” ।
मानौं, अनुसन्धानकर्ताले १० महिलासँग अन्तर्वार्ता लिए। केही अंशः
“मलाई डर लाग्छ। अर्को कुरा, गाउँमा त परीक्षण गर्ने ठाउँ नै छैन ।पैसा पनि लाग्छ ।”
ओपन कोडिंगः
यस अंशबाट यी कोडहरू निकालिन्छः
डर ।
परीक्षण केन्द्रको अभाव ।
आर्थिक बोझ ।
एक्सियल कोडिंगः
तीन कोडहरू दुई श्रेणीमा मिल्छन्ः
१.मनोवैज्ञानिक अवरोध → डर ।
२.संरचनात्मक अवरोध → परीक्षण केन्द्रको अभाव + आर्थिक बोझ ।
सेलेक्टिभ कोडिंगः
मुख्य श्रेणीः स्वास्थ्य सेवामा असमान पहुँच ।यसरी, कोडिंगले तथ्याङ्कलाई व्यवस्थित गरी स्वास्थ्य समस्याको मूल कारण पहिचान गर्न मद्दत गर्छ, जसले नीति निर्माण र हस्तक्षेपका लागि ठोस आधार तयार पार्छ ।
सामाजिक समस्यामा कोडिंगको उदाहरणः
ग्राउण्डेड थ्योरीको कोडिङ्ग प्रक्रियामा सामाजिक समस्याहरूको अध्ययन गर्दा, तथ्याङ्क (जस्तै अन्तर्वार्ता, अवलोकन, वा दस्तावेज) लाई विभिन्न कोडहरूमा वर्गीकृत गरिन्छ। तल सामाजिक समस्याको सन्दर्भमा कोडिङ्गको उदाहरण दिइएको छः
सामाजिक समस्याः शहरी क्षेत्रमा युवा बेरोजगारी ।
अन्तर्वार्ता लिइएको एक युवाले भनेः “म २ वर्षदेखि जागिर खोज्दै छु । जति पनि ठाउँमा आवेदन दिएँ, तर अनुभव नभएको भन्दै अस्वीकार गरियो । घरमा आर्थिक अवस्था कमजोर छ, परिवार पाल्न दबाब छ । म झन् निराश हुँदै गएको छु ।” यस्ता समस्याहरु समयमै तीन तहका सरकार, परिवार, समुदाय, स्थानीय संघ संस्थाहरुले समाधन गर्न ठोस कार्यक्रम ल्याउन नसकेको अवस्थामा पीडित व्यक्ति आत्मदाह गर्न समेत पछि पर्दैनन् । यस्ता घटनाहरु हामीले हरेक दिन अवलोकन गर्दै आएका छौं ।
यस कथनलाई कोडिङ्ग गर्दा निम्न कोडहरू तलको (तालिका २) मा प्रस्तुत गर्न वा निकाल्न सकिन्छः
तालिका २ः कथनको कोड निर्धारण र कारणहरु
कोड व्याख्या कैफियत
दीर्घकालीन बेरोजगारी लामो समयदेखि जागिर नपाउनु
अनुभवको अभाव कामको अनुभव नभएको कारण अस्वीकार
आर्थिक संकट परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर हुनु
पारिवारिक दबाब परिवारको आर्थिक सहयोग गर्नुपर्ने बाध्यता
मानसिक तनाव निराशा र मानसिक स्वास्थ्यमा असर
आर्थिक बाधा आर्थिक संकट, पारिवारिक दबाब
प्रणालीगत अवरोध अनुभवको अभाव, रोजगार बजारको पहुँच
मनोसामाजिक प्रभाव मानसिक तनाव, निराशा आदि
नोटः यी कोडहरूलाई अर्को तहमा समूहबद्ध गर्दा मुख्य श्रेणीहरू बन्छन् ।
अन्ततः यी श्रेणीहरूबाट एउटा केन्द्रीय सिद्धान्त बनाउन सकिन्छ, जस्तै बेरोजगारीको चक्रः आर्थिक, संरचनात्मक र मनोवैज्ञानिक अन्तरसम्बन्ध । यसरी कोडिङ्गले डाटामा भएको ढाँचा र सम्बन्ध पहिचान गरी नयाँ सैद्धान्तिक अन्तरदृष्टि निर्माण गर्न मद्दत गर्छ । यसरी, ग्राउन्डेड थ्योरी भनेको शून्यबाट सुरु गरी, डेटाको सङ्कलन र विश्लेषण चक्रलाई बारम्बार दोहोर्याउँदै, वास्तविकतामा आधारित नयाँ सिद्धान्त निर्माण गर्ने एउटा उत्कृष्ट वैज्ञानिक र लचिलो अनुसन्धान विधि हो ।
७.चुनौतीहरू
१. समय र स्रोतको अभावः डेटा संकलन र विश्लेषण एकसाथ गर्दा धेरै समय लाग्छ।
२. अनुसन्धानकर्ताको पूर्वाग्रहः विशेषगरी स्ट्राउसको मोडेलमा अनुसन्धानकर्ताको व्याख्याले प्रभाव पार्न सक्छ।
३. सैद्धान्तिक संवेदनशीलताः अनुसन्धानकर्तासँग डेटालाई सिद्धान्तमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता हुनुपर्छ ।
४. प्रकाशनको कठिनाइः परम्परागत मात्रात्मक अनुसन्धानको तुलनामा ग्राउण्डेड थियोरीको निष्कर्ष प्रकाशन गर्न चुनौती हुन सक्छ।
सारमा,ग्राउण्डेड थ्योरी गुणात्मक अनुसन्धानको एक शक्तिशाली पद्धति हो जसले मानिसको वास्तविक अनुभवबाट सिद्धान्त निर्माण गर्न मद्दत गर्छ । यसको उद्देश्य व्याख्या मात्र होइन, तर नयाँ सैद्धान्तिक ढाँचा विकास गर्नु हो । यद्यपि यसले विश्वसनीयता र वैधताको चुनौती सामना गर्छ, तर उचित प्रक्रियागत अनुशासनले यसको कठोरता सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक अध्ययनमा यसको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ, किनकि यसले भूईं तहबाट माथि उठेको सिद्धान्त (नचयगलम–गउ तजभयचथ) प्रदान गर्छ ।
८.ग्राउण्डेड थ्योरीको आलोचना
ग्राउंडेड थ्योरी भनेको पहिलेका सिद्धान्तहरूमा भर नपरी, वास्तविक तथ्याङ्क सङ्कलन र विश्लेषण गरेर नयाँ सिद्धान्त बनाउने एक अनुसन्धान विधि हो । यसका केही प्रमुख आलोचनाहरूलाई तल व्याख्या गरिएको छ ः
साहित्य समीक्षाको बेवास्ताःयस विधिले सुरुमा पहिलेका पुस्तक वा अनुसन्धानहरू (साहित्य समीक्षा) पढ्न मनाही गर्छ । आलोचकहरू भन्छन् कि यसरी पहिलेको ज्ञानलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्दा नयाँ कुरा पत्ता लाग्नुको सट्टा छरिएका डेटाको ठूलो र काम नलाग्ने थुप्रो मात्र जम्मा हुन्छ ।
कुनै निश्चित बाटो नहुनुःयसमा कुनै स्पष्ट र निश्चित चरणहरू हुँदैनन् । डेटालाई कसरी वर्गीकरण वा कोडिङ गर्ने भन्ने कुरा अनुसन्धानकर्ताको सोचमा भर पर्छ । यसले गर्दा नयाँ अनुसन्धानकर्ताहरूलाई यो विधि प्रयोग गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ ।
अनुसन्धानकर्ताको पूर्वाग्रहःयस विधिमा अन्तिम निष्कर्ष वा सिद्धान्त अनुसन्धानकर्ताले आफैँले बुझेको आधारमा निकालिन्छ । यसले गर्दा अनुसन्धानकर्ताको आफ्नै सोच्ने तरिका वा व्यक्तिगत विचारको प्रभाव पर्न सक्छ, जसले नतिजाको निष्पक्षतामा शङ्का पैदा गर्छ ।
व्यापकताको कमीःयो सिद्धान्त कुनै एउटा खास ठाउँ वा अवस्थाबाट सङ्कलन गरिएको डेटामा आधारित हुन्छ । त्यसैले, यस विधिबाट निकालिएका सिद्धान्तहरू सबै ठाउँमा वा सबै मानिसमा लागू नहुन सक्छन् ।
सिद्धान्त निर्माणमा कठिनाईःअनुसन्धानकर्ताहरूको मुख्य लक्ष्य केवल डेटा सङ्कलन गरेर कथा जस्तो वर्णन गर्नु होइन, नयाँ सिद्धान्त बनाउनु हो । धेरैजसो अनुसन्धानकर्ताहरूले डेटालाई सिद्धान्तको तहसम्म माथि उठाउन नसकेर सामान्य विवरणमै अल्झिने गर्छन् ।
९.ग्राउण्डेड थ्योरीले गुणात्मक अनुसन्धानलाई कसरी प्रभावित गर्छ?
ग्राउण्डेड थ्योरीले गुणात्मक अनुसन्धानलाई धेरै तरिकाले प्रभावित गरेको छ । मुख्य प्रभावहरू यसप्रकार छन्ः
१. सैद्धान्तिक निर्माणको नयाँ दृष्टिकोणः ग्राउण्डेड थ्योरीले गुणात्मक अनुसन्धानमा सिद्धान्त केवल डेटाबाट नै उत्पन्न हुनुपर्छ भन्ने धारणा अघि सार्यो । यसअघि गुणात्मक अनुसन्धान प्रायः घटनाको वर्णन र व्याख्यामा मात्र सीमित थियो, तर यसले सिद्धान्त निर्माणको प्रक्रियालाई प्रणालीगत बनायो ।
२. डेटा सङ्कलन र विश्लेषणको एकीकरणः ग्राउण्डेड थ्योरीले डेटा सङ्कलन र विश्लेषण एकैसाथ अघि बढाउनुपर्छ भन्ने अवधारणा ल्यायो । यसले गुणात्मक अनुसन्धानलाई अझ गतिशील र पुनरावृत्तिमूलक बनायो । अनुसन्धानकर्ताले डेटा सङ्कलन गर्दै जान्छ र एकैसाथ विश्लेषण पनि गर्दै जान्छ।
३. कोडिङको तीन चरणको प्रक्रियाः यसले गुणात्मक अनुसन्धानमा खुला कोडिङ, अक्षीय कोडिङ र चयनात्मक कोडिङ जस्ता प्रणालीगत कोडिङ विधिहरूको विकास गर्यो । यसले डेटा विश्लेषणलाई अझ व्यवस्थित र पारदर्शी बनायो ।
४.तुलनात्मक विधिको प्रयोगः ग्राउण्डेड थ्योरीले निरन्तर तुलनात्मक विधिलाई प्रवद्र्धन गर्यो । यसले गुणात्मक अनुसन्धानमा डेटाका विभिन्न भागहरू, घटनाहरू, र अवधारणाहरूबीच निरन्तर तुलना गर्ने अभ्यासलाई स्थापित गर्यो ।
५. नमूना चयनमा परिवर्तनः यसले सैद्धान्तिक नमूना चयनको अवधारणा ल्यायो – जहाँ नयाँ डेटा सङ्कलन उदीयमान सिद्धान्तले नै निर्देशित गर्छ । यसले गुणात्मक अनुसन्धानमा नमूना चयनको पूर्वनिर्धारित प्रकृतिलाई चुनौती दियो ।
६.सैद्धान्तिक संवेदनशीलताः यसले अनुसन्धानकर्ताको सैद्धान्तिक संवेदनशीलताको महत्त्वलाई जोड दियो । अनुसन्धानकर्ताले डेटाबाट सैद्धान्तिक अन्तर्दृष्टि कसरी निकाल्न सक्छ भन्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्यो ।
७. आलोचनाको रूपमा प्रभावः ग्राउण्डेड थ्योरीको कडा प्रणालीगत दृष्टिकोणले केही गुणात्मक अनुसन्धानकर्ताहरूलाई अत्यधिक प्राविधिक र औपचारिक प्रक्रियामा फसाएको भन्ने आलोचना पनि भयो । तथापि, यसले गुणात्मक अनुसन्धानलाई शैक्षिक जगत्मा ठूलो प्रतिष्ठा र विश्वसनीयता दिलाएको छ।
१०. निष्कर्ष
ग्राउण्डेड थ्योरी भनेको डेटाबाट सिद्धान्त निर्माण गर्ने एक प्रणालीगत गुणात्मक अनुसन्धान पद्धति हो । यसको मुख्य विशेषता भनेको पहिलै नै कुनै सिद्धान्त मानेर अघि बढ्नुको सट्टा, अनुसन्धानकर्ताले संकलन गरेको डेटाकै आधारमा सिद्धान्त विकास गरिन्छ अर्थात्, सिद्धान्त समुदाय स्तरबाट नै उठेर आउँछ। विश्वासनीयता, वैधता र विश्लेषणमा समयको आवश्यकता यसका चुनौतीहरूमा हुन्। तर यसले अनुभव आधारित ज्ञानको निर्माणमा योगदान गर्छ । समग्रमा, ग्राउण्डेड थ्योरीले गुणात्मक अनुसन्धानलाई थप प्रणालीगत, पारदर्शी र सैद्धान्तिक रूपमा समृद्ध बनाएको छ, जबकि यसले गुणात्मक अनुसन्धानको लचिलोपन र व्याख्यात्मक स्वतन्त्रतालाई केही हदसम्म सीमित पनि गरेको आलोचना हुन्छ।डेटा संकलन र विश्लेषण एकसाथ गर्नुपर्छ । पहिले सबै डेटा संकलन गरेर मात्र विश्लेषण गर्ने होइन । अनुसन्धानकर्ताले आफ्नो पूर्वाग्रहलाई एकातिर राखेर डेटामा खुला हुनुपर्छ । थ्योरी निर्माणको प्रक्रियामा धेरै समय र धैर्य चाहिन्छ ।