नयाँ विश्व व्यवस्थाका अवसर र चुनौतीहरु -डा. नरविक्रम थापा

१. अवधारणा
नयाँ विश्व व्यवस्था भन्नाले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति, आर्थिक सम्बन्ध र शक्ति सन्तुलनमा आउने एउटा ठूलो र आधारभूत परिवर्तनलाई बुझाउँछ, जसले विश्व व्यवस्थालाई नयाँ नियम, संस्थाहरू र मूल्यमान्यताद्वारा सञ्चालन गर्दछ। नयाँ विश्व व्यवस्था भनेको विश्वको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचनामा महत्वपूर्ण परिवर्तन हो । यसले पुरानो एकल शक्ति (जस्तै सोभियत संघ वा अमेरिका) को नेतृत्वबाट बहुध्रुवीय व्यवस्थामा स्थानान्तरण गर्छ । अमेरिकाले १९९० को दशकमा विशेष गरी गल्फ युद्धपछि यो अवधारणा प्रस्ताव गर्यो । यसको उद्देश्य शान्ति, विकास र आन्तरिक नियमन हो, तर कसैले यसलाई एक गुप्त अभियान भनेर पनि बताएका छन् ।आर्थिक रूपमा विकासशील देशहरूले लाभ उठाएका छन्, तर आधुनिक राजनीतिक अस्थिरता र आय–असमानता देखिएको छ । यसले असमानता, आन्तरिक अस्थिरता र संस्कृतिक खोजीलाई बढाएको छ। अन्तिम रूपमा, यसले बहुध्रुवीय विश्वलाई बढावा दिएको छ, तर समानता र न्यायको अभावले चुनौती भने थपेको छ।
२. सिद्धान्त र प्रभाव
उदारवादी अन्तर्राष्ट्रियवाद: शक्ति राष्ट्रहरूबीचको सहकार्य र संयुक्त राष्ट्रसंघ जस्ता संस्थाहरूको सुदृढीकरणबाट विश्व शान्ति सम्भव छ भन्ने मान्यता राख्छ। राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको परम्परागत अवधारणामा परिवर्तन आएको छ। मानव अधिकार र लोकतन्त्रका पक्षमा अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेप स्वीकार्य बन्दै गएको छ।
३.नयाँ विश्व व्यवस्थाको आर्थिक प्रभाव
नयाँ विश्व व्यवस्थाले विश्व अर्थतन्त्रमा धेरै ठूलो र गहिरो प्रभाव पारेको छ। यसका मुख्य आर्थिक प्रभावहरू यसप्रकार छन्:
१. सकारात्मक प्रभावहरू
विश्वव्यापी व्यापारको विस्तार: नयाँ विश्व व्यवस्थाले व्यापारका अवरोधहरू हटाएर विश्वव्यापी व्यापारलाई फराकिलो बनायो। विश्व व्यापार संगठन जस्ता संस्थाहरूको स्थापनाले देशहरूबीच व्यापार सहज भयो ।
आर्थिक एकीकरण: विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूमार्फत विश्व अर्थतन्त्र एकसाथ जोडियो ।
विश्वव्यापीकरण: पुँजी, प्रविधि, र सूचनाको स्वतन्त्र आवागमनले विश्वव्यापी पूँजी लगानी बढ्यो ।
विकासशील देशहरूको अवसर: नेपाल, भियतनाम, बंगलादेश जस्ता देशहरूले विदेशी लगानी र हस्तान्तरण भुक्तानीबाट फाइदा उठाए। विशेषगरी बंगलादेश र रेडिमेड कपडा उद्योगले उदाहरणका रूपमा ठूलो प्रगति गरे ।
२. नकारात्मक प्रभावहरू
आर्थिक असमानता: आम्दानीमा ठूलो खाडल बढ्यो। धनी देश र गरिब देशबीच, र एउटै देशभित्र धनी र गरिबबीचको अन्तर झनै फराकिलो बन्दै गयो ।
ऋणको बोझ: विकासशील देशहरूमाथि अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूबाट लिएको ऋणको भारी दबाब पर्न गएको छ जसले उनीहरूको आर्थिक स्वतन्त्रतालाई सीमित गर्‍यो ।
आर्थिक अस्थिरता: १९९७ को एसियाली आर्थिक संकट, २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकट जस्ता घटनाहरूले देखाए कि एक क्षेत्रको आर्थिक समस्या अर्को क्षेत्रमा फैलिन सक्छ।
स्थानीय उद्योगको क्षति: सस्तो आयातित सामानका कारण धेरै देशका स्थानीय उद्योगहरू धराशायी भए, जसले रोजगारी गुमाए।
३. नेपालजस्ता देशहरूमाथिको प्रभाव
नेपालजस्ता भू–बन्द देशहरूका लागि नयाँ विश्व व्यवस्थाका अवसर र चुनौती दुवै छन् । एकातिर रेमिट्यान्स (वैदेशिक रोजगारीका रकम) को प्रवाहले अर्थतन्त्र चलायमान भयो, अर्कोतिर आयातमा निर्भरता बढ्यो र व्यापार घाटा ठूलो भयो ।
सारमा, नयाँ विश्व व्यवस्थाले विश्व अर्थतन्त्रलाई एकीकृत र विस्तारित त बनायो, तर यसको लाभ समान रूपमा बाँडिएन। धनी देश र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले सबैभन्दा बढी फाइदा उठाए, जबकि गरिब देशहरूले ऋण, अस्थिरता र असमानताको बोझ बोक्नु पर्यो । यो व्यवस्था सम्भावनाको ढोका र जोखिमको स्रोत पनि हो । जुन कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्नेमा भर पर्छ ।
४.नयाँ विश्व व्यवस्थाले विकासशील देशहरूलाई हुने लाभ र हानी
नयाँ विश्व व्यवस्थाले विकासशील देशहरूलाई लाभ दिएको छ कि छैन भन्ने प्रश्नको उत्तर दुई पाटो छ । केही क्षेत्रमा फाइदा भयो, तर केही क्षेत्रमा घाटा पनि सामना गर्नुपर्यो ।यसका लाभ र हानीको बारेमा तल चर्चा गरिएको छ ।
४.१ लाभहरू
१. विदेशी लगानी र प्रविधि: नयाँ विश्व व्यवस्थाले विदेशी प्रत्यक्ष लगानीको ढोका खोलिदियो। विकासशील देशहरूमा कम्पनीहरूले कारखाना स्थापना गरे, प्रविधि भित्र्याए र रोजगारी सिर्जना गरे। भियतनाम, बंगलादेश जस्ता देशहरूले यसबाट ठूलो फाइदा उठाए ।
२. व्यापार अवसर: स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता र विश्व बजारमा पहुँचका कारण विकासशील देशहरूले आफ्ना उत्पादन विश्वभर निर्यात गर्न सकेका छन् । चीन, भारत जस्ता देशहरूको आर्थिक उदय यसै नयाँ व्यवस्थाको परिणाम हो ।
३. सूचना र प्रविधिको पहुँच: इन्टरनेट र सूचना प्रविधिको विकासले गर्दा विकासशील देशका युवाहरूले विश्वव्यापी ज्ञान र सीपमा पहुँच पाए, जसले ‘अफसोरिङ’ र आउटसोर्सिङ उद्योग मार्फत नयाँ अवसर सिर्जना गर्‍यो ।
४. रेमिट्यान्स: विश्वव्यापीकरणले गर्दा नेपाल, भारत, फिलिपिन्स जस्ता देशहरूका नागरिकहरू विदेशमा काम गरेर पैसा पठाउन सके, जसले ती देशका अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्‍यायो ।नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब एक ४.२हानि
१. आर्थिक असमानता बढ्यो: नयाँ विश्व व्यवस्थाले विकासशील देशभित्र धनी र गरिबबीचको खाडल झनै बढायो । विकासको फाइदा प्राय: सानो धनी वर्गमा केन्द्रित भयो, गरिब जनता पछाडि परे ।
२. स्थानीय उद्योगको संकट: सस्तो वैदेशिक सामानको आयातबाट विकासशील देशका स्थानीय कुटीर तथा साना उद्योगहरू प्रतिस्पर्धा गर्न नसकी धराशायी भए। किसानहरू सस्तो आयातित उत्पादनका कारण विस्थापित भए।
३. ऋणको दबाब: अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरू, विश्व बैंक) बाट लिएको ऋणले विकासशील देशहरूमाथि भारी दबाब सिर्जना गर्‍यो, जसले उनीहरूको आर्थिक नीति निर्धारणमा स्वतन्त्रता घटायो ।
४. नियम र मापदण्डको असमानता: विकसित देशहरूले बनाएका व्यापार नियमहरू प्राय: ती देशहरूकै फाइदामा थिए, जसले विकासशील देशहरूलाई प्रतिस्पर्धामा पछि पार्यो । कृषि अनुदान जस्ता नीतिहरूले गर्दा विकासशील देशका किसानहरूले न्याय पाएनन् ।
सारमा, नयाँ विश्व व्यवस्थाले विकासशील देशहरूलाई आंशिक लाभ दियो । विशेषगरी लगानी, प्रविधि, र रेमिट्यान्सका क्षेत्रमा । तर यो फाइदा एकरूप चाहिँ भएन । जुन देशहरूले आफ्नो शिक्षा, पूर्वाधार र उत्पादन क्षमतामा लगानी गरे (जस्तै भियतनाम, बंगलादेश), तिनीहरू ठूलो फाइदामा रहे । तर जुन देशहरू मात्र आयातमा निर्भर रही उत्पादन क्षमता बढाउन सकेनन्, तिनीहरू घाटामा परेको देखिन्छ ।अर्थात्, नयाँ विश्व व्यवस्था आफैंमा राम्रो वा नराम्रो होइन । यसले कसरी तयारी र उपयोग गरिन्छ भन्नेमा नतिजा भर पर्छ । तयार नभएका विकासशील देशहरूका लागि यो चुनौतीपूर्ण सावित भयो, भने तयारी गरेकाहरूका लागि अवसरको रूपमा परिणत भयो ।
५.नयाँ विश्व व्यवस्थाका चुनौतीहरू
नयाँ विश्व व्यवस्थाले धेरै अवसरहरू ल्याए पनि यसका गम्भीर चुनौतीहरू पनि छन् । मुख्य चुनौतीहरू यसप्रकार छन्:
५.१ आर्थिक चुनौतीहरू
आय असमानता: विश्वभर धनी र गरिबबीचको खाडल झन् फराकिलो बन्दै गयो। केही थोरै मानिस र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले ठूलो धन केन्द्रित गरे, जबकि ठूलो जनसंख्या गरिबीमै रह्यो ।
आर्थिक अस्थिरता: एउटा देशको आर्थिक संकट (जस्तै २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकट, कोभिड महामारी) चाँडै विश्वभर फैलिने जोखिम बढ्यो, किनभने अर्थतन्त्रहरू एकआपसमा गाँसिएका छन् ।
ऋणको बोझ: धेरै विकासशील देशहरू ऋणको भारी दबाबमा परे, जसले उनीहरूको विकासयात्रालाई बाधा पुर्‍यायो ।
५.२ सामाजिक चुनौतीहरू
सांस्कृतिक पहिचानको क्षय: विश्वव्यापीकरणका कारण धेरै देशका परम्परागत संस्कृति, भाषा र परम्पराहरू लोप हुने खतरामा परे । पश्चिमी संस्कृतिको वर्चस्व बढ्यो ।
जनसंख्या विस्थापन: आर्थिक विषमताका कारण ठूलो जनसंख्या आफ्नो देश छाडेर अर्को देशमा बसाइँ सर्नुपर्‍यो, जसले समाजमा तनाव र विदेशी विरोधी भावना बढायो ।
नैतिक मूल्यमा ह्रास: उपभोक्तावादी जीवनशैली र भौतिकवादले परम्परागत नैतिक मूल्यहरूलाई कमजोर बनायो ।
५.३ राजनीतिक चुनौतीहरू
राष्ट्रिय सार्वभौमिकता खतरामा: अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र नियमहरूको दबाबले धेरै देशहरूको आफ्नै निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता घट्यो। ठूला शक्तिहरूको प्रभाव साना देशहरूमाथि बढ्यो ।
शक्ति सन्तुलनको प्रतिस्पर्धा: नयाँ विश्व व्यवस्था प्राय: एकल शक्ति (अमेरिका) को वर्चस्वमा देखियो, तर चीनको उदयसँगै नयाँ शक्ति प्रतिस्पर्धा र विवाद सिर्जना भयो, जसले विश्वमा तनाव बढायो ।
लोकतन्त्रको संकट: धेरै देशमा आन्तरिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र संस्थाहरूको कमजोरीका कारण लोकतान्त्रिक व्यवस्थाप्रति जनताको विश्वास घट्यो ।
५.४ वातावरणीय चुनौतीहरू
जलवायु परिवर्तन: अनियन्त्रित औद्योगिकीकरण र उपभोगले गर्दा जलवायु परिवर्तनको भयावह समस्या उत्पन्न भयो, जसको मार सबैभन्दा बढी विपन्न देशहरूले भोग्नुपरेको छ।
प्राकृतिक स्रोतको दोहन: ठूला कम्पनीहरूले विकासशील देशका प्राकृतिक स्रोतहरूको अत्यधिक दोहन गरे, जसले वातावरणीय क्षति त गर्‍यो नै, साथै ती देशहरूको दीर्घकालीन क्षति गर्‍यो ।
५.५प्रविधि सम्बन्धी चुनौतीहरू
डिजिटल विभाजन: प्रविधिको विकास भए पनि धनी र गरिबबीच प्रविधिमा पहुँचको खाडल रह्यो। ग्रामीण र विपन्न समुदायहरू डिजिटल क्रान्तिबाट बाहिर परे ।
डाटा र निजी अधिकार: नयाँ व्यवस्थामा व्यक्तिगत डाटाको दुरुपयोग, गोपनीयताको हनन र निगरानी जस्ता चिन्ताहरू बढे ।
५.६ गोप्य षड्यन्त्र सम्बन्धी चुनौती
नयाँ विश्व व्यवस्थाका बारेमा गोप्य तन्त्र सञ्जाल (जस्तै विश्वस्तरीय एलिटहरूले विश्व कब्जा गर्ने योजना) छ भन्ने षड्यन्त्र सिद्धान्तहरू पनि प्रचलित छन् । यी सिद्धान्तहरू वैज्ञानिक प्रमाणबाट समर्थित नभए पनि जनमानसमा अविश्वास र भ्रम सिर्जना गर्ने चुनौती बनेका छन् ।
६.वर्तमान विश्व राजनीति
वर्तमानमा विश्व राजनीति एक नयाँ र बहुध्रुवीय शक्ति सन्तुलनतर्फ अघि बढिरहेको छ, जहाँ शक्ति अब अमेरिकामा मात्र सीमित नरही विभिन्न देशहरूमा बाँडिन थालेको छ।
प्रमुख देशहरूको भूमिका र अवस्थाको बारेमा तल संङ्क्षिप्त रुपमा चर्चा गरिएको छ:
संयुक्त राज्य अमेरिका: अमेरिका अझै पनि विश्वको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक र सैन्य शक्ति हो, तर यसको एकछत्र प्रभाव कम हुँदैछ।
चीन: चीन विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र र प्रमुख व्यापारिक शक्ति हो जसले आफ्नो प्रविधि, लगानी र ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ’ मार्फत विश्वमा पकड बलियो बनाइरहेको छ।
रुस: युक्रेन युद्धपछि रुस पश्चिमी देशहरूसँग कडा टकरावमा छ र यसले आफ्नो ध्यान एसिया तथा ग्लोबल साउथतर्फ केन्द्रित गर्दै चीनसँगको सहकार्य बढाएको छ।
भारत: भारत एक उदीयमान आर्थिक र रणनीतिक शक्तिको रूपमा उदाएको छ, जसले असंलग्न नीति अपनाउँदै अमेरिका र रुस दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्दैछ।
गरीब तथा विकासोन्मुख देशहरू: विश्वको यो नयाँ शक्ति संघर्षमा गरीब देशहरू बढी प्रभावित छन्। मूल्यवृद्धि, ऋणको भार, जलवायु परिवर्तन र व्यापार युद्धका कारण उनीहरूको विकास रोकिएको छ र उनीहरू ठूला राष्ट्रहरूको स्वार्थको चेपुवामा पर्ने गरेका छन् ।
७.निष्कर्ष
नयाँ विश्व व्यवस्था कुनै एक दिनमा बनेको स्थिर प्रणाली होइन, यो निरन्तर परिवर्तन भइरहने शक्ति संघर्ष र सहकार्यको प्रक्रिया हो । यसले विश्वलाई नजिक ल्याए पनि न्यायपूर्ण र समतामूलक विश्व व्यवस्था निर्माण गर्न अझै धेरै चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरिरहेको छ। नयाँ विश्व व्यवस्थाले विश्वलाई जोडेर अवसरहरू दियो, तर साथै असमानता, अस्थिरता, सांस्कृतिक क्षय, र वातावरणीय संकट जस्ता गम्भीर चुनौतीहरू पनि ल्यायो । यी चुनौतीहरू पार गर्न विश्वव्यापी सहयोग, निष्पक्ष नियमहरू, र साना देशहरूको आवाज सुनिने समावेशी प्रणाली आवश्यक छ। नयाँ विश्व व्यवस्था सफल हुनका लागि केही सम्भ्रान्त वर्गको मात्र होइन यसले सबैको फाइदा होस् भन्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ । विश्व नयाँ क्रमको वर्तमान स्थिति चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, रूस, भारत र अन्य गरीब देशहरूको सन्दर्भमा एक बलियो आर्थिक र राजनीतिक अनुकूलनको रूपमा छ। चीनले आर्थिक विकासमा अग्रणी भूमिका खेलेको छ, भारतले आफ्नो प्रभाव बढाएको छ, भारत र अमेरिका बीचको प्रतिस्पर्धा र रूसको वैश्विक नीतिमा उल्लेखनीय भूमिका छ । यो युगमा गरीब देशहरूलाई विकासका लागि नयाँ आर्थिक क्रमलाई सुरक्षित बनाउने आवश्यकता छ।