१. परिचय
१.१ भूमिका
योग शारीरिक, मानसिक तथा आध्यात्मिक सन्तुलन कायम गर्ने प्राचीन साधना–पद्धति हो। हठयोग र राजयोग योगका दुई प्रमुख विधा हुन्। हठयोगले शरीर, प्राणशक्ति तथा ऊर्जा सन्तुलनका लागि आसन, प्राणायाम, मुद्रा, बन्ध तथा शुद्धीकरणका अभ्यासमा जोड दिन्छ भने राजयोगले मनको नियन्त्रण, एकाग्रता, ध्यान तथा आत्मचेतनाको विकासमा विशेष महत्त्व दिन्छ। यी दुवै योग परम्पराका आधार वैदिक तथा उपनिषद्कालीन ज्ञानपरम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छन्।
हठयोगका सिद्धान्त तथा अभ्यासहरू नाथयोगी परम्परामा विकसित हुँदै आएको पाइन्छ। गोरखनाथ र मत्स्येन्द्रनाथजस्ता नाथयोगीहरूको योगदान यस परम्पराको विकासमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। हठयोगको प्रमुख प्रामाणिक ग्रन्थका रूपमा स्वामी स्वात्मारामद्वारा रचित ‘हठयोग प्रदीपिका’ लाई लिइन्छ। त्यसैगरी, राजयोगको शास्त्रीय स्वरूप महर्षि पतञ्जलिको ‘योगसूत्र’ मा व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। योगसम्बन्धी ज्ञान परापूर्वकालदेखि गुरु–शिष्य परम्परामार्फत पुस्तान्तरण हुँदै आएको मानिन्छ।
हठयोग
‘ह’ लाई सूर्य अर्थात् प्राणशक्ति र ‘ठ’ लाई चन्द्र अर्थात् मानसिक शक्तिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। हठयोगको मूल उद्देश्य शरीर तथा प्राणशक्तिका विभिन्न पक्षलाई सन्तुलित गरी साधकलाई उच्चतर योगसाधनाका लागि तयार पार्नु हो। यसमा आसन, प्राणायाम, बन्ध, मुद्रा तथा षट्कर्मजस्ता अभ्यास गरिन्छन्।
राजयोग
राजयोगलाई ‘शाही योग’ वा उत्कृष्ट योगका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। महर्षि पतञ्जलिद्वारा प्रतिपादित अष्टाङ्ग योग यसको प्रमुख आधार हो। अष्टाङ्ग योगमा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि गरी आठ अंग हुन्छन्। राजयोगको मुख्य उद्देश्य मन तथा चित्तका वृत्तिलाई अनुशासित गर्दै उच्चतम चेतना र आत्मसाक्षात्कारको अवस्थातर्फ अघि बढ्नु हो।
१.२ हठयोग र राजयोगका महत्वपूर्ण भिन्नताहरू
मुख्य केन्द्रबिन्दु : हठयोगले मुख्यतः शारीरिक शुद्धीकरण, शरीरको सुदृढीकरण तथा प्राणशक्तिको सन्तुलनमा जोड दिन्छ भने राजयोगले मानसिक अनुशासन, एकाग्रता र ध्यानमा जोड दिन्छ।
प्रक्रिया : हठयोग शरीरबाट सुरु भएर मनतर्फ उन्मुख हुन्छ। आसन, प्राणायाम तथा अन्य शारीरिक अभ्यासले साधकलाई राजयोगको गहिरो साधनाका लागि तयार पार्छन्। राजयोगमा भने मन, चित्त तथा चेतनाको नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
अन्तिम लक्ष्य : हठयोग परम्परामा कुण्डलिनी जागरणलाई महत्त्वपूर्ण लक्ष्यका रूपमा लिइन्छ भने राजयोगमा समाधि, आत्मसाक्षात्कार तथा मोक्षलाई उच्चतम उपलब्धिका रूपमा लिइन्छ।
१.३ आरोग्यमा महत्व र उपयोग
शारीरिक स्वास्थ्य : हठयोगका आसन तथा शुद्धीकरण अभ्यासले शरीरको लचकता, सन्तुलन र कार्यक्षमता सुधार गर्न सहयोग पुर्याउँछन्। राजयोग तथा ध्यानले मानसिक तनाव कम गर्न र मनलाई शान्त बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।
उपचारात्मक उपयोग : योग तथा ध्यानका विभिन्न अभ्यासहरू मधुमेह, उच्च रक्तचाप, दम तथा ढाडसम्बन्धी समस्याजस्ता अवस्थाको व्यवस्थापनमा सहयोगी हुन सक्ने मानिन्छन्।
२. सिद्धान्त
२.१ हठयोगका वैज्ञानिक आधार
हठयोगलाई शरीर, मन तथा स्नायु प्रणालीबीच सन्तुलन कायम गर्न सहयोग गर्ने शारीरिक तथा मानसिक अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसका आसन, प्राणायाम तथा अन्य अभ्यासले शारीरिक कार्यप्रणाली, श्वासप्रश्वास र मानसिक अवस्थामा प्रभाव पार्न सक्छन्। हठयोगका वैज्ञानिक आधारलाई निम्न बुँदामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
१. स्वायत्त स्नायु प्रणालीमा प्रभाव
हठयोगका आसन तथा प्राणायामले स्वायत्त स्नायु प्रणालीमा प्रभाव पार्न सक्छन्। विशेषगरी, नियन्त्रित श्वासप्रश्वास तथा विश्राममुखी अभ्यासले शरीरलाई शान्त तथा विश्रामको अवस्थामा लैजान सहयोग गर्छन्। नियमित अभ्यासले तनावसँग सम्बन्धित शारीरिक प्रतिक्रियालाई कम गर्न तथा मानसिक शान्ति कायम गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
२. नाडी र ऊर्जा सन्तुलनको अवधारणा
योग साहित्यमा ‘ह’ लाई सूर्य तथा ‘ठ’ लाई चन्द्रमाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ। योग परम्परामा इडा, पिङ्गला र सुषुम्ना नाडीको विशेष महत्त्व छ। यी नाडीहरूलाई प्राणशक्तिको प्रवाहसँग सम्बन्धित सूक्ष्म ऊर्जा मार्गका रूपमा वर्णन गरिएको छ। आधुनिक दृष्टिकोणबाट यसको व्याख्या गर्दा शरीर, श्वास, स्नायु प्रणाली तथा मानसिक अवस्थाबीचको सन्तुलनसँग सम्बन्धित अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
३. अन्तःस्रावी प्रणालीमा प्रभाव
विभिन्न आसन तथा बन्धले शरीरका विभिन्न अंग तथा ग्रन्थीहरूको कार्यमा प्रभाव पार्न सक्ने मानिन्छ। योगाभ्यासले तनाव व्यवस्थापन, मनोदशा तथा शरीरको समग्र कार्यप्रणालीमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने विभिन्न अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन्।
४. श्वासप्रश्वास र फोक्सोको कार्यक्षमता
प्राणायाममा श्वासलाई नियन्त्रित तथा सचेत रूपमा लिने अभ्यास गरिन्छ। गहिरो र लयबद्ध श्वासप्रश्वासले श्वासप्रश्वास प्रणालीको कार्यक्षमता तथा शरीरमा अक्सिजनको उपयोगलाई सहयोग गर्न सक्छ। यसले मानसिक शान्ति तथा शारीरिक स्फूर्तिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
५. मस्तिष्क र न्यूरोप्लास्टिसिटी
योग तथा ध्यानसम्बन्धी विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययनहरूले नियमित अभ्यास र मस्तिष्कको कार्यप्रणालीबीच सम्बन्ध रहेको देखाएका छन्। ध्यान तथा सचेत श्वासप्रश्वासले स्मरणशक्ति, एकाग्रता, भावनात्मक नियन्त्रण तथा मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने मानिन्छ।
२.२ राजयोगका वैज्ञानिक आधार
राजयोग मन, चेतना तथा शारीरिक स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राख्ने ध्यानप्रधान साधना हो। नियमित ध्यान अभ्यासले तनाव व्यवस्थापन, भावनात्मक नियन्त्रण, एकाग्रता तथा मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
१. न्यूरोप्लास्टिसिटी र मस्तिष्कको संरचना
ध्यानसम्बन्धी केही वैज्ञानिक अध्ययनहरूले नियमित ध्यान अभ्यास र मस्तिष्कको संरचना तथा कार्यमा हुने सकारात्मक परिवर्तनबीच सम्बन्ध देखाएका छन्। यसले निर्णय क्षमता, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता तथा भावनात्मक सन्तुलनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
२. तनाव कम गर्ने वैज्ञानिक आधार
राजयोगअन्तर्गत गरिने ध्यान तथा मानसिक एकाग्रताको अभ्यासले तनाव र चिन्ता व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसले स्नायु प्रणालीलाई विश्राममुखी अवस्थामा लैजान, मुटुको धड्कन तथा रक्तचापलाई सन्तुलित राख्न र मानसिक शान्ति कायम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
२.३ अष्टाङ्ग योगको मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त
महर्षि पतञ्जलिद्वारा प्रतिपादित अष्टाङ्ग योगका आठ अंगलाई मनोवैज्ञानिक तथा व्यवहारिक अनुशासनसँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ।
यम र नियम : नैतिक तथा व्यक्तिगत अनुशासनका आधार हुन्। यिनले व्यक्तिको व्यवहार, सोच र जीवनशैलीलाई व्यवस्थित बनाउन सहयोग गर्छन्।
आसन र प्राणायाम : शरीरलाई स्थिर राख्ने तथा श्वासप्रश्वासलाई नियन्त्रित गर्ने अभ्यास हुन्। यिनले शरीर र मनबीच समन्वय कायम गर्न सहयोग गर्छन्।
प्रत्याहार, धारणा र ध्यान : इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट क्रमशः हटाउँदै मनलाई एउटै विषयमा केन्द्रित गर्ने अभ्यास हुन्। यसले एकाग्रता र मानसिक स्थिरता विकास गर्न सहयोग गर्छ।
समाधि : योगसाधनाको उच्च अवस्था हो, जसलाई गहिरो एकाग्रता, आत्मबोध तथा चेतनाको उच्च अवस्थासँग सम्बन्धित गरिन्छ।
२.४ ब्रह्मकुमारी राजयोग
ब्रह्मकुमारी परम्परामा राजयोगलाई आँखा खुला राखेर गरिने मानसिक अभ्यासका रूपमा लिइन्छ। यसमा आत्मालाई शान्तिको स्वरूपका रूपमा अनुभूति गर्दै परमपितासँग मानसिक सम्बन्ध स्थापित गर्ने अभ्यास गरिन्छ। यस प्रकारको ध्यानले आत्मचेतना, मानसिक शान्ति तथा सकारात्मक सोच विकास गर्न सहयोग गर्ने मान्यता छ।
हठयोगको अभ्यासमा षट्कर्म, आसन, प्राणायाम तथा मुद्रा–बन्धजस्ता अभ्यास गरिन्छन् भने राजयोगमा प्रत्याहार, धारणा, ध्यान तथा समाधिजस्ता मानसिक अभ्यासलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
३. हठयोगका विधि र अभ्यासहरू
हठयोग शारीरिक तथा मानसिक सन्तुलन कायम गर्ने प्राचीन योगपद्धति हो। यसको उद्देश्य शरीर, प्राण तथा मनलाई सन्तुलित गरी साधकलाई उच्चतर ध्यान तथा योगसाधनाका लागि तयार पार्नु हो।
यसका प्रमुख विधि तथा अभ्यासहरू निम्न छन्।
३.१ आसन
हठयोगमा विभिन्न शारीरिक आसनको अभ्यास गरिन्छ। आसनमा शरीरलाई स्थिर तथा सहज अवस्थामा राख्दै श्वासको लयमा ध्यान दिइन्छ। यसले शरीरको बल, लचकता, सन्तुलन तथा स्थिरता विकास गर्न सहयोग गर्छ।
पद्मासन : ध्यानका लागि महत्वपूर्ण आसन हो। यसमा मेरुदण्डलाई सीधा राखेर स्थिर बसिन्छ।
भुजङ्गासन : पेटको बलमा सुतेर छातीलाई अगाडि तथा माथितर्फ उठाइने आसन हो। यसले मेरुदण्डको लचकता बढाउन सहयोग गर्छ।
शवासन : पूर्ण विश्रामका लागि गरिने आसन हो। योगाभ्यासको अन्त्यमा शरीर तथा मनलाई विश्राम दिन यसको अभ्यास गरिन्छ।
वृक्षासन : शरीरको सन्तुलन र एकाग्रता विकास गर्न सहयोग गर्ने आसन हो।
पश्चिमोत्तानासन : शरीरको पछाडिको भाग, विशेषगरी ढाड तथा खुट्टाका मांसपेशीलाई तन्काउने आसन हो।
३.२ प्राणायाम
प्राणायाम भनेको श्वासप्रश्वासलाई सचेत र नियन्त्रित रूपमा सञ्चालन गर्ने अभ्यास हो। यसले श्वासको लय व्यवस्थित गर्नुका साथै मनलाई शान्त र एकाग्र बनाउन सहयोग गर्छ। नाडीशोधन र भ्रामरी प्राणायामका प्रमुख अभ्यास हुन्।
३.३ षट्कर्म
हठयोगमा शरीरको शुद्धीकरणका लागि विभिन्न शुद्धीकरण विधि अपनाइन्छन्। षट्कर्मअन्तर्गत नेती, धौती, बस्ती, नौली, त्राटक तथा कपालभातिजस्ता अभ्यासलाई समेटिन्छ। यस्ता अभ्यास प्रशिक्षित गुरु वा विशेषज्ञको निर्देशनमा गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
३.४ मुद्रा र बन्ध
मुद्रा तथा बन्ध योगसाधनाका विशेष अभ्यास हुन्। यिनको उद्देश्य शरीर तथा प्राणशक्तिको प्रवाहलाई व्यवस्थित गर्नु हो। मूलबन्ध, जालन्धर बन्ध तथा खेचरी मुद्राजस्ता अभ्यास हठयोग परम्परामा वर्णित छन्।
३.५ ध्यान
आसन तथा प्राणायामको नियमित अभ्यासपछि मनलाई स्थिर र एकाग्र बनाउँदै ध्यानमा प्रवेश गरिन्छ। ध्यानले आत्मचेतना, मानसिक शान्ति तथा आन्तरिक स्थिरताको विकासमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
४. राजयोगका प्रमुख अभ्यास
राजयोगमा ध्यान तथा मानसिक अनुशासनलाई मुख्य प्राथमिकता दिइन्छ। यसमा शारीरिक आसनभन्दा मनको नियन्त्रण, एकाग्रता तथा चेतनाको विकासलाई बढी महत्त्व दिइन्छ।
राजयोगको अभ्यासका क्रममा ध्यानका लागि स्थिर र सहज आसन अपनाइन्छ।
सिद्धासन : ध्यान तथा प्राणायामका लागि प्रयोग गरिने स्थिर आसन हो।
सुखासन : सहज रूपमा खुट्टा मोडेर मेरुदण्ड सीधा राखी बसिने सरल आसन हो। ध्यान तथा मानसिक एकाग्रताका लागि यसको प्रयोग गरिन्छ।
५. हठयोग र राजयोगका फाइदाहरू
हठयोग र राजयोग दुवैले शरीर, मन तथा चेतनाको विकासमा योगदान पुर्याउने योगपरम्पराका महत्वपूर्ण विधा हुन्। हठयोगले मुख्यतः शरीर तथा श्वासप्रश्वासको अभ्यासमार्फत शारीरिक सुदृढीकरणमा जोड दिन्छ भने राजयोगले मानसिक शान्ति, एकाग्रता तथा आत्मचेतनाको विकासमा जोड दिन्छ।
५.१ हठयोगका फाइदाहरू
शारीरिक लाभ
हठयोगले शरीरको लचकता, बल तथा सन्तुलन बढाउन सहयोग गर्छ। यसले मांसपेशी तथा जोर्नीहरूको कार्यक्षमता सुधार गर्न, रक्तसञ्चारलाई व्यवस्थित बनाउन तथा पाचन प्रणालीलाई सक्रिय राख्न सहयोग गर्न सक्छ।
मानसिक लाभ
गहिरो तथा नियन्त्रित श्वासप्रश्वासले तनाव व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ। नियमित योगाभ्यासले मानसिक शान्ति, भावनात्मक सन्तुलन तथा सकारात्मक सोच विकास गर्न मद्दत पुर्याउन सक्छ।
चेतनात्मक लाभ
शरीर स्वस्थ, स्थिर तथा स्फूर्तिलो भएपछि ध्यान तथा मानसिक एकाग्रताको अभ्यास सहज हुन्छ। हठयोग परम्परामा शरीरका ऊर्जा केन्द्र अर्थात् चक्रहरूको सन्तुलनलाई पनि आध्यात्मिक विकाससँग जोडेर हेरिन्छ।
५.२ राजयोगका फाइदाहरू
राजयोगलाई ध्यानप्रधान योगका रूपमा लिइन्छ। यसले मुख्यतः मन, चेतना तथा आत्मबोधको विकासमा जोड दिन्छ।
शारीरिक लाभ
ध्यान तथा विश्रामका अभ्यासले स्नायु प्रणालीलाई शान्त बनाउन सहयोग गर्छन्। यसले तनाव व्यवस्थापन, निद्राको गुणस्तर तथा समग्र शारीरिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
मानसिक लाभ
राजयोगले एकाग्रता, स्मरणशक्ति तथा मानसिक स्पष्टता विकास गर्न सहयोग गर्छ। नकारात्मक सोच तथा अनावश्यक मानसिक तनाव व्यवस्थापन गर्न ध्यान उपयोगी हुन सक्छ।
चेतनात्मक लाभ
राजयोगको प्रमुख उद्देश्य चेतनाको उच्च अवस्था तथा आत्मबोधतर्फ अघि बढ्नु हो। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपबारे चिन्तन गर्न र सांसारिक मोह तथा मानसिक द्वन्द्वबाट क्रमशः मुक्त हुने मार्ग देखाउँछ।
यस अर्थमा, हठयोगले शरीरलाई स्वस्थ, स्थिर तथा साधनायोग्य बनाउने आधार तयार गर्छ भने राजयोगले त्यसै आधारमा मन, चित्त तथा चेतनाको गहिरो साधनातर्फ अघि बढाउँछ।
६. कुण्डलिनी चक्र जागरणमा हठयोग र राजयोगको भूमिका
हठयोग र राजयोगलाई कुण्डलिनी जागरण तथा समाधिको साधनामा एकअर्काका परिपूरकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। हठयोगले शरीर तथा प्राणलाई साधनाका लागि तयार पार्छ भने राजयोगले मन तथा चेतनालाई एकाग्र र स्थिर बनाउने कार्य गर्छ।
६.१ कुण्डलिनी जागरणमा हठयोगको भूमिका
हठयोगले शरीर तथा प्राणशक्तिलाई शुद्ध र सन्तुलित बनाउने उद्देश्य राख्छ।
आसन तथा बन्ध : विभिन्न आसनले शरीरलाई स्थिर तथा सबल बनाउँछन्। बन्धका अभ्यासलाई प्राणशक्तिको नियमनसँग सम्बन्धित गरिन्छ।
प्राणायाम : प्राणायामले श्वास तथा प्राणशक्तिको नियमनमा सहयोग गर्छ। योगपरम्परामा प्राण र अपानको सन्तुलन तथा सुषुम्ना नाडीको सक्रियतासँग यसलाई जोडेर व्याख्या गरिएको छ।
मुद्रा तथा बन्ध : मूलबन्धजस्ता अभ्यासलाई योगपरम्परामा मूलाधार क्षेत्रमा रहेको सुप्त कुण्डलिनी शक्तिको जागरणसँग सम्बन्धित गरिन्छ।
६.२ समाधि प्राप्तिमा राजयोगको भूमिका
हठयोगले तयार पारेको शारीरिक तथा प्राणिक आधारमा राजयोगले मन र चेतनाको नियन्त्रणमा जोड दिन्छ।
चित्तवृत्ति निरोध : राजयोगको मूल अवधारणामध्ये चित्तका वृत्तिलाई नियन्त्रण गर्नु प्रमुख हो। यसले मनलाई क्रमशः स्थिर र एकाग्र बनाउने लक्ष्य राख्छ।
अष्टाङ्ग योगको अभ्यास : यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि गरी आठ अंगको क्रमिक अभ्यास गरिन्छ।
उच्च चेतनातर्फको यात्रा : धारणा र ध्यानको अभ्यास गहिरिँदै जाँदा साधक मानसिक स्थिरता तथा उच्च चेतनाको अनुभूतितर्फ अघि बढ्ने योगपरम्परागत मान्यता छ।
६.३ हठयोग र राजयोगको एकीकरण
हठयोग र राजयोगलाई अलग–अलग नभई परस्पर सहयोगी साधनाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। अस्थिर शरीर तथा अनियन्त्रित श्वासका कारण गहिरो ध्यानमा कठिनाइ हुन सक्छ। त्यसैले हठयोगका माध्यमबाट शरीर, श्वास तथा प्राणलाई व्यवस्थित गरेपछि राजयोगको ध्यानसाधना सहज बन्न सक्छ।
त्यसैगरी, केवल शारीरिक अभ्यासमा सीमित भएर आध्यात्मिक साधनाको उच्चतम उद्देश्य प्राप्त गर्न कठिन हुन सक्छ। त्यसैले शरीरको शुद्धीकरण र स्थिरतासँगै मनको शुद्धीकरण, एकाग्रता तथा ध्यानको अभ्यास आवश्यक हुन्छ।
७. चुनौती र सिकाइ
हठयोग र राजयोग योगका दुई महत्वपूर्ण शाखा हुन्। हठयोग शारीरिक शुद्धीकरण, शरीरको सुदृढीकरण तथा प्राणशक्तिको सन्तुलनमा केन्द्रित हुन्छ भने राजयोग मनको नियन्त्रण, एकाग्रता तथा गहिरो ध्यानमा केन्द्रित हुन्छ। दुवैको अन्तर्निहित उद्देश्य शरीर, मन तथा चेतनाबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो।
हठयोगबाट प्राप्त हुने मुख्य सिकाइ
शारीरिक शुद्धीकरण र शक्ति : विभिन्न आसन तथा शुद्धीकरण अभ्यासमार्फत शरीरलाई स्वस्थ, बलियो र लचिलो बनाउन सकिन्छ।
प्राणशक्ति नियन्त्रण : श्वासप्रश्वासको सचेत अभ्यासमार्फत श्वास तथा प्राणशक्तिलाई व्यवस्थित गर्न सकिन्छ।
कुण्डलिनी जागरण : योगपरम्परामा हठयोगका विभिन्न अभ्यासलाई सुषुम्ना नाडीको सक्रियता तथा कुण्डलिनी शक्तिको जागरणसँग सम्बन्धित गरिन्छ।
राजयोगबाट प्राप्त हुने मुख्य सिकाइ
राजयोगलाई योगको ‘राजमार्ग’ वा मानसिक तथा आध्यात्मिक विकासको मार्गका रूपमा बुझिन्छ। यसको प्रमुख उद्देश्य मनको चञ्चलता शान्त पार्दै आत्मचेतनाको विकास गर्नु हो।
अष्टाङ्ग योगका आठ अंग निम्न छन् :
१. यम : नैतिक अनुशासन, जस्तै सत्य, अहिंसा आदि।
२. नियम : आन्तरिक शुद्धी, सन्तोष तथा व्यक्तिगत अनुशासन।
३. आसन : शरीरलाई स्थिर तथा सहज राख्ने अभ्यास।
४. प्राणायाम : श्वासप्रश्वासको नियन्त्रण।
५. प्रत्याहार : इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट क्रमशः भित्रतर्फ मोड्ने अभ्यास।
६. धारणा : मनलाई एउटै विषयमा एकाग्र गर्ने अभ्यास।
७. ध्यान : निरन्तर एकाग्रता तथा आध्यात्मिक चिन्तन।
८. समाधि : गहिरो एकाग्रता, आत्मबोध तथा चेतनाको उच्च अवस्था।
आधुनिक जीवनमा मानिसहरूमा धैर्यको कमी, तनाव तथा निरन्तर मानसिक व्यस्तता देखिन्छ। आसन तथा प्राणायामलाई केवल शारीरिक व्यायामका रूपमा बुझ्नु र ध्यान गर्दा मन विचलित हुनु योगसाधनाका प्रमुख चुनौती हुन्। त्यसैले हतार नगरी नियमित, अनुशासित तथा क्रमिक अभ्यास गर्नु आवश्यक हुन्छ।
यसबाट प्राप्त हुने मुख्य सिकाइ के हो भने बाह्य शरीरको स्वास्थ्य र स्थिरतासँगै आन्तरिक शान्ति, मानसिक अनुशासन तथा चेतनाको विकास पनि आवश्यक हुन्छ। हठयोग र राजयोग एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन् र दुवैको समन्वयबाट योगसाधना अझ समग्र बन्न सक्छ।
८. निष्कर्ष
हठयोग र राजयोग एकअर्काका परिपूरक योगपद्धति हुन्। हठयोगले शरीरलाई स्वस्थ, बलियो तथा स्थिर बनाउँदै प्राणशक्तिलाई व्यवस्थित गर्ने आधार तयार गर्छ भने राजयोगले त्यही आधारमा मन, चित्त तथा चेतनाको गहिरो साधनातर्फ अघि बढाउँछ।
हठयोगको प्रमुख जोड शारीरिक स्वास्थ्य, आसन, प्राणायाम तथा शारीरिक–प्राणिक सन्तुलनमा हुन्छ भने राजयोगको केन्द्रमा मानसिक अनुशासन, एकाग्रता, ध्यान तथा आत्मसाक्षात्कार रहन्छ। यस दृष्टिले स्वस्थ शरीर र शान्त मनबीचको समन्वय नै योगसाधनाको महत्वपूर्ण आधार हो।
हठयोगले शरीरलाई ध्यान तथा उच्चतर साधनाका लागि तयार पार्छ भने राजयोगले मनलाई स्थिर, शान्त तथा अन्तर्मुखी बनाउँदै आत्मचिन्तन र आत्मबोधको मार्ग प्रशस्त गर्छ। त्यसैले समग्र शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति तथा आध्यात्मिक उन्नतिका लागि हठयोग र राजयोगको सन्तुलित तथा अनुशासित अभ्यासलाई महत्त्वपूर्ण मान्न सकिन्छ।
अन्ततः, योग केवल शारीरिक व्यायामको माध्यम मात्र नभई शरीर, मन, प्राण र चेतनाबीच सन्तुलन कायम गर्ने समग्र जीवनपद्धति हो। हठयोगले शरीरलाई साधनाको योग्य बनाउँछ भने राजयोगले मन तथा चेतनालाई उच्चतर अवस्थातर्फ उन्मुख गराउँछ। यी दुवैको समन्वयले व्यक्तिको जीवनमा स्वास्थ्य, शान्ति, अनुशासन, आत्मबोध तथा समग्र विकासको आधार निर्माण गर्न सक्छ।
