ब्रह्ममुहूर्त (संस्कृतमा ‘ब्रह्माको समय’ वा ‘सृष्टिकर्ताको समय’) सनातन परम्परा तथा आयुर्वेदमा अत्यन्त शुभ मानिने समय हो। यो सूर्योदयभन्दा १ घण्टा ३६ मिनेटअघि सुरु भई ४८ मिनेटअघि समाप्त हुन्छ। शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक स्पष्टता तथा आध्यात्मिक विकासका लागि यो समय आदर्श मानिन्छ।
पूर्ण दिन–रातको चक्र ३० वटा मुहूर्तमा विभाजित हुन्छ, जसमा प्रत्येक मुहूर्त ४८ मिनेटको हुन्छ। ब्रह्ममुहूर्त रातको चौधौँ मुहूर्त हो। यो सूर्योदयभन्दा ठीक दुई मुहूर्त (९६ मिनेट)अघि सुरु भई एक मुहूर्त (४८ मिनेट)अघि समाप्त हुन्छ। स्थानीय सूर्योदयको समयअनुसार यसको समय दैनिक रूपमा फरक–फरक हुन्छ।
हाम्रो पूर्वीय दर्शनमा सयौँ वर्षदेखि अभ्यास हुँदै आएका रैथाने ज्ञान, जीवनशैली र परम्पराहरू अत्यन्त उपयोगी तथा स्वास्थ्यवर्धक छन्। तर पछिल्लो पुस्ताले यस्ता मौलिक ज्ञान र अभ्यासहरू बिस्तारै बिर्सँदै गएको देखिन्छ। समयमै यिनको संरक्षण र व्यवहारमा प्रयोग गर्न नसके भविष्यमा यी लोप हुने खतरा पनि उत्तिकै छ।
यस पङ्क्तिकारले ब्रह्ममुहूर्तमा उठेर योग, प्राणायाम र ध्यानको अभ्यास गर्दा प्राप्त भएका सकारात्मक अनुभवका आधारमा यस विषयलाई पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको हो।
ब्रह्ममुहूर्तको समय गणना
उदाहरण: यदि सूर्योदय बिहान ६:०० बजे हुन्छ भने–
ब्रह्ममुहूर्त प्रारम्भ: ६:०० − १ घण्टा ३६ मिनेट = ४:२४ बजे
ब्रह्ममुहूर्त समाप्त: ६:०० − ४८ मिनेट = ५:१२ बजे
ब्रह्ममुहूर्तको महत्त्व
अष्टाङ्गहृदयम् लगायतका आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूका अनुसार ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्दा स्वास्थ्य संरक्षण, दीर्घायु तथा समग्र जीवनशैलीमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। यो अभ्यास शरीरको जैविक घडी (Circadian Rhythm) लाई प्रकृतिको लयसँग सन्तुलित बनाउन सहयोगी मानिन्छ।
आयुर्वेदका सिद्धान्त
१. वात दोषको प्रभुत्व
यस अवधिमा वात दोष (हावा र आकाश तत्त्व) को प्रभाव बढी हुन्छ। वातले शरीरको गति, स्नायु प्रणाली तथा मानसिक सक्रियतालाई नियन्त्रण गर्ने भएकाले यस समयमा हल्कापन, स्पष्ट सोच, रचनात्मकता र मानसिक सतर्कता बढ्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले अध्ययन, ध्यान तथा सिर्जनात्मक कार्यका लागि यो समय उपयुक्त मानिन्छ।
२. दोषहरूको सन्तुलन
सूर्योदयपछि धेरै ढिलो उठ्दा कफ दोष (पृथ्वी र जल तत्त्व) बढ्ने मान्यता छ। यसले शरीरमा आलस्य, सुस्ती, भारीपन तथा पाचनसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ।
३. शारीरिक तथा मानसिक लाभ
आधुनिक विज्ञानका आधारमा पनि ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्नुका केही सम्भावित लाभहरू उल्लेख गरिएका छन्।
४. मानसिक स्पष्टता र एकाग्रता
यस समयमा वातावरण शान्त, स्वच्छ र कम कोलाहलयुक्त हुन्छ। त्यसैले मन स्वाभाविक रूपमा शान्त, ताजा र ग्रहणशील हुन्छ, जसले अध्ययन, ध्यान र स्मरणशक्ति बढाउन सहयोग पुर्याउँछ।
५. पाचन तथा शरीर शुद्धीकरण
आयुर्वेदअनुसार यस समयमा उठ्दा आन्द्राको नियमित क्रियाकलाप सहज भई शरीरबाट फोहोर पदार्थ निष्कासनमा सहयोग पुग्छ। यो दैनिक दिनचर्या (दिनाचार्य) को महत्त्वपूर्ण भाग मानिन्छ।
६. प्रतिरक्षा क्षमता र ऊर्जा
बिहानको स्वच्छ वातावरणमा श्वासप्रश्वास गर्दा शरीरमा पर्याप्त अक्सिजन पुग्ने भएकाले शरीरमा स्फूर्ति आउनुका साथै प्रतिरक्षा प्रणालीलाई पनि सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
७. हर्मोनको सन्तुलन
बिहान चाँडै उठ्दा शरीरको जैविक घडी सन्तुलित रहन्छ। मेलाटोनिनको स्तर क्रमशः घट्दै जान्छ भने कोर्टिसोलको स्तर स्वाभाविक रूपमा बढ्छ, जसले शरीरलाई सक्रिय, ऊर्जावान र दिनभरि काम गर्न तयार बनाउँछ।
८. जीविकोपार्जनमा योगदान
ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्ने बानी अनुशासित, स्वस्थ र उत्पादनशील जीवनशैलीको आधार मानिन्छ। बिहानको शान्त वातावरणमा दिनको योजना बनाउने, अध्ययन गर्ने तथा मानसिक तयारी गर्ने बानीले व्यक्तिलाई आफ्नो दैनिक जिम्मेवारी अझ प्रभावकारी रूपमा पूरा गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
अष्टाङ्गहृदयम् मा पनि स्वस्थ व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य संरक्षण, दीर्घायु र जीवनका लक्ष्य प्राप्तिका लागि ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्नुपर्ने उल्लेख गरिएको छ। यस समयमा प्राप्त हुने मानसिक स्पष्टता, एकाग्रता र तनाव न्यूनीकरणले व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक सफलतामा समेत सकारात्मक योगदान पुर्याउँछ।
ब्रह्ममुहूर्तमा गर्न उपयुक्त गतिविधिहरू
ध्यान, प्रार्थना तथा जप
प्राणायाम (श्वास–प्रश्वासका अभ्यास)
हल्का योगासन
धर्मग्रन्थ वा अन्य ज्ञानवर्धक पुस्तक अध्ययन
आत्मचिन्तन, आत्मनिरीक्षण तथा दिनभरिका कार्यको योजना बनाउने
जिब्रो सफा गर्ने, तेल कुल्ला (Oil Pulling) गर्ने तथा मनतातो पानी पिउनेजस्ता दैनिक स्वास्थ्य अभ्यास
आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूका अनुसार स्वस्थ व्यक्तिहरूले मात्र ब्रह्ममुहूर्तमा उठ्नु उपयुक्त मानिन्छ। बिरामी, गर्भवती वा पर्याप्त आराम आवश्यक पर्ने व्यक्तिहरूले भने आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार चिकित्सक वा विज्ञको सल्लाहबमोजिम दिनचर्या अपनाउनु उचित हुन्छ।
निष्कर्ष
सनातन परम्परा तथा आयुर्वेदले ब्रह्ममुहूर्तलाई शारीरिक, मानसिक तथा आध्यात्मिक उन्नतिको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण समयका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। आधुनिक विज्ञानले पनि शरीरको जैविक घडी, निद्राचक्र तथा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित केही पक्षहरूमा बिहान चाँडै उठ्नुका फाइदाहरूलाई समर्थन गरेको देखिन्छ।
यद्यपि ब्रह्ममुहूर्तको समय स्थानअनुसार सूर्योदयमा निर्भर हुने भएकाले सबै ठाउँमा एउटै हुँदैन। सामान्यतः यसलाई बिहान ३:३० देखि ५:३० बजे को बीचमा पर्ने समयका रूपमा उल्लेख गरिए पनि सही समय स्थानीय सूर्योदयअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ।
सारमा भन्नुपर्दा, ब्रह्ममुहूर्त आत्म–सुधार, स्वास्थ्य संरक्षण, मानसिक एकाग्रता तथा आध्यात्मिक साधनाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण समय हो। आधुनिक जीवनशैलीका कारण परम्परागत समय पूर्ण रूपमा पालना गर्न सबैका लागि सम्भव नहुन सक्छ, तर आफ्नो दैनिक जीवनमा सम्भव भएसम्म बिहान चाँडै उठ्ने र सकारात्मक दिनचर्या अपनाउने बानीले दीर्घकालीन रूपमा उल्लेखनीय लाभ पुर्याउन सक्छ।
