कुलपूजामा बली प्रथा : वेददेखि पुराणसम्मको दृष्टिकोण, धार्मिक परम्परा र आधुनिक समाज – धर्म, संस्कृति र विवेकको सन्तुलित विश्लेषण

डा. रविन्द्र कंडेल 
नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा कुलपूजाको विशेष स्थान छ। हरेक परिवार वा समुदायले आफ्ना कुलदेवता, कुलदेवी अथवा पुर्खाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै विशेष पूजा गर्ने परम्परा कायम राखेको छ। कतै पशुबली दिने चलन छ भने कतै दूध, दही, फलफूल, धान, अक्षता, नरिवल वा कुभिण्डो अर्पण गरेर पूजा गरिन्छ।
पछिल्लो समय कुलपूजामा पशुबली आवश्यक हो कि होइन भन्ने विषयमा धार्मिक, सामाजिक र नैतिक बहस तीव्र बन्दै गएको छ। यस प्रश्नको उत्तर खोज्न सनातन धर्मका प्रमुख ग्रन्थहरूको अध्ययन आवश्यक हुन्छ। ती ग्रन्थहरूको समग्र अध्ययनले एउटा रोचक तथ्य देखाउँछ—सनातन धर्ममा बली र अहिंसा दुवै परम्परा विद्यमान छन्, र तिनको प्रयोग काल, सन्दर्भ, सम्प्रदाय तथा पूजाविधिअनुसार फरक–फरक रूपमा भएको छ।
वैदिक साहित्यमा बलीको अवधारणा
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेदमा “यज्ञ” लाई अत्यन्त महत्वपूर्ण धार्मिक कर्मका रूपमा वर्णन गरिएको छ। वैदिक युगमा केही यज्ञहरूमा पशुको उल्लेख पाइन्छ। तर आधुनिक वैदिक विद्वान्हरूमध्ये धेरैले ती वर्णनलाई तत्कालीन समाज, प्रतीकात्मक अर्थ वा विशिष्ट वैदिक अनुष्ठानको सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने मत व्यक्त गर्छन्।
यजुर्वेदमा यज्ञलाई सृष्टिको सन्तुलन, देवता, प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने साधनका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। समयक्रमसँगै वैदिक यज्ञको स्वरूप परिवर्तन भयो र धेरै स्थानमा पशुको स्थानमा धान, जौ, तिल, घिउ, फलफूल तथा अन्य सात्त्विक सामग्री प्रयोग हुन थाल्यो।
यसैले वैदिक परम्परालाई केवल पशुबलीसँग मात्र जोडेर व्याख्या गर्नु अधुरो हुन्छ।
उपनिषद्को आध्यात्मिक सन्देश
उपनिषद्हरूले बाह्य कर्मभन्दा आत्मज्ञानलाई सर्वोच्च स्थान दिएका छन्। यज्ञ र पूजाको वास्तविक अर्थ आत्मशुद्धि, सत्य, संयम र ब्रह्मज्ञान प्राप्ति हो भन्ने शिक्षा उपनिषद्मा बारम्बार पाइन्छ।
उपनिषद्हरूले धर्मको सार मानवको आन्तरिक परिवर्तनमा रहेको बताउँछन्। त्यसैले धेरै आचार्यहरूले उपनिषद्को शिक्षालाई अहिंसा, करुणा र आत्मसंयमको दर्शनसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।
भगवद्गीताको दृष्टिकोण
Bhagavad Gita मा भगवान् श्रीकृष्णले श्रद्धा, सात्त्विकता र निष्काम भावलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानेका छन्।
सत्रौं अध्यायमा सात्त्विक यज्ञ, सात्त्विक भोजन तथा सात्त्विक तपको व्याख्या गर्दै श्रद्धापूर्वक, फलको इच्छा नराखी गरिएको पूजा नै श्रेष्ठ हुने उल्लेख गरिएको छ।
नवौं अध्यायको प्रसिद्ध श्लोकमा भगवान् भन्नुहुन्छ—
“पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥” (गीता ९.२६)
अर्थात्, भक्तिले अर्पण गरिएको एउटा पात, फूल, फल वा जल पनि भगवान्ले प्रेमपूर्वक स्वीकार गर्नुहुन्छ।
यस श्लोकलाई धेरै विद्वान्हरूले सात्त्विक र अहिंसात्मक पूजाको बलियो आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यद्यपि गीता स्वयंले सबै प्रकारका स्थानीय वा कुलपरम्परागत पूजाविधिलाई निषेध गरेको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
पुराण र शक्तोपासनामा पशुबली
मार्कण्डेय पुराण अन्तर्गतको देवीमाहात्म्य (दुर्गा सप्तशती) तथा केही शाक्त तथा तान्त्रिक परम्परामा देवी आराधनाका क्रममा पशुबलीको उल्लेख पाइन्छ। विशेष गरी शक्तिको उपासनामा पशुबलीलाई तामसिक शक्तिमाथिको विजय वा विशिष्ट अनुष्ठानको भागका रूपमा लिइएको देखिन्छ।
त्यस्तै देवीभागवत पुराण का केही प्रसङ्गमा देवीपूजाको विस्तृत वर्णन पाइन्छ। तर यसै ग्रन्थमा भक्ति, जप, ध्यान, यज्ञ, दान र सात्त्विक जीवनलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिइएको छ। त्यसैले देवीभागवतलाई केवल पशुबलीको पक्षमा रहेको ग्रन्थका रूपमा व्याख्या गर्नु सही हुँदैन।
नेपालका धेरै शक्तिपीठहरूमा आज पनि पशुबली दिने परम्परा कायम छ भने अन्य धेरै शक्तिपीठहरूले नरिवल, कुभिण्डो वा अन्य प्रतीकात्मक सामग्रीद्वारा पूजा गर्ने अभ्यासलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन्।
मनुस्मृतिको सन्दर्भ
मनुस्मृति मा वैदिक यज्ञका सन्दर्भमा पशुको उल्लेख पाइने स्थानहरू छन्। तर त्यही ग्रन्थमा अनावश्यक हिंसाबाट टाढा रहनुपर्ने र जीवहत्या नगर्नुपर्ने सन्दर्भहरू पनि उल्लेख छन्।
धर्मशास्त्रका विद्वान्हरूका अनुसार मनुस्मृतिलाई त्यस समयको सामाजिक व्यवस्था र धार्मिक व्यवहारको ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा पनि अध्ययन गर्नुपर्छ। त्यसका सबै व्यवस्था वर्तमान समाजमा जस्ताको तस्तै लागू हुन्छन् भन्ने मान्यता सबै सम्प्रदायमा स्वीकार गरिएको छैन।
“अहिंसा परमो धर्मः” को वास्तविक अर्थ
“अहिंसा परमो धर्मः” भन्ने उक्ति भारतीय धार्मिक परम्परामा अत्यन्त लोकप्रिय छ। यसको भावार्थ—अहिंसा धर्मको सर्वोच्च आदर्श हो—भन्ने हो। यो विचार हिन्दू, बौद्ध र जैन दर्शनमा व्यापक रूपमा विकसित भएको छ।
यद्यपि धर्मग्रन्थहरूमा धर्मपालनका क्रममा केही अपवादात्मक परिस्थितिहरू—जस्तै आत्मरक्षा, राजधर्म वा विशिष्ट वैदिक अनुष्ठान—समेत चर्चा गरिएका छन्। त्यसैले सनातन धर्मले जीवनका सबै पक्षलाई एउटै सूत्रमा बाँधेर मात्र व्याख्या गरेको छैन।
नेपाली समाजमा कुलपूजा
नेपालका बहुन, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, थकुरी, राई, लिम्बू, तामाङ, नेवार लगायत धेरै समुदायमा कुलपूजा आज पनि सामाजिक एकताको आधार बनेको छ।
धेरै परिवारले पशुबलीलाई पुर्खाको परम्परा र कुलदेवताप्रतिको श्रद्धाका रूपमा लिन्छन्। अर्कोतर्फ शिक्षित युवा पुस्ताको एउटा ठूलो हिस्सा प्रतीकात्मक अर्पण, सात्त्विक पूजा तथा अहिंसात्मक विधिलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ।
यस परिवर्तनले धर्मको अन्त्य होइन, धर्मको अभ्यास गर्ने शैलीमा आएको परिवर्तनलाई संकेत गर्छ।
धर्मको मूल मर्म
सनातन धर्मको विशाल परम्परालाई हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—धर्म केवल बाह्य कर्मकाण्ड होइन। सत्य, दया, करुणा, संयम, दान, क्षमा, श्रद्धा र आत्मशुद्धि धर्मका स्थायी आधार हुन्।
यदि कुनै समुदायले परम्पराअनुसार पशुबलीसहित कुलपूजा गर्छ भने त्यसको धार्मिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिलाई बुझ्नुपर्छ। त्यस्तै, यदि अर्को समुदायले फलफूल, दूध, नरिवल वा अन्य सात्त्विक सामग्रीद्वारा पूजा गर्छ भने त्यो पनि सनातन परम्पराभित्रकै वैध अभ्यास हो।
निष्कर्ष
वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, पुराण, धर्मशास्त्र तथा नेपालका विविध धार्मिक परम्पराको समग्र अध्ययनले देखाउँछ कि सनातन धर्म एकरूप होइन, बहुआयामिक परम्परा हो। यसभित्र यज्ञ, पूजा, भक्ति, ध्यान, तन्त्र, वैदिक विधि र अहिंसात्मक उपासना सबैले आफ्ना–आफ्ना स्थान बनाएका छन्।
त्यसैले कुलपूजामा पशुबली दिने वा नदिने विषयलाई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, स्थानीय प्रचलन, कानुनी व्यवस्था र व्यक्तिगत विवेकको सन्तुलनमा हेर्नु आवश्यक छ। धर्मको मूल उद्देश्य हिंसा बढाउनु होइन; मानवलाई सत्य, करुणा, अनुशासन र ईश्वरप्रतिको समर्पणतर्फ उन्मुख गराउनु हो। यही मूल मर्मलाई आत्मसात् गर्दै परम्परा र परिवर्तनबीच संवाद कायम राख्न सकियो भने नेपाली समाजले आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउँदै आधुनिक मानवीय मूल्यसँग पनि सन्तुलित सहअस्तित्व कायम गर्न सक्नेछ।