पारिस्थितिकीय गतिशीलता र संरक्षणका चुनौतीहरु – डा. नरविक्रम थापा

पारिस्थितिकीय जैविक विविधताले समुदायहरूको विविधता, गैर–जीवित वातावरण र तिनीहरू बीचको अन्तरक्रियालाई समेट्ने एक विशेष भौगोलिक क्षेत्र भित्र इकोसिस्टम वा आवासहरू बीचको भिन्नतालाई जनाउँछ। यो आनुवंशिक र प्रजाति विविधताको साथमा जैविक विविधताको तीन मुख्य स्तरहरू मध्ये एक हो ।
१०० मिटरभन्दा कमदेखि ८,८०० मिटरभन्दा बढी उचाइ भएको नेपालको अद्वितीय भूगोलले यसका पाँचवटा प्रमुख भौगोलिक क्षेत्रहरूमा इकोसिस्टमको समृद्ध परिदृश्यको परिणाम दिन्छ, जुन विविध वनस्पति र जीवजन्तुको घर हो । यो अद्वितीय भिन्नता नै हो ।नेपालको सानो आकार भए पनि विश्वव्यापी रूपमा जैविक विविधता हटस्पटको रूपमा मान्यता प्राप्त छ।विश्व र एसियाको भूभागको सानो अंश ओगटेको नेपालले १४७,१८१ देखि १४७,५१६ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ, जुन विश्वको कुल भूमिको लगभग ०.०३% र एसियाली महाद्वीपको लगभग ०.३% हो, जसले यसलाई भारत र चीनबिच अवस्थित एक अपेक्षाकृत सानो देश बनाउँछ।
इकोसिस्टम सेवाहरूको सिद्धान्त
इकोसिस्टम सेवाहरूको सिद्धान्तले वातावरणलाई प्राकृतिक पूँजीको रूपमा अवधारणा गर्दछ जसले मानव समाजलाई लाभको प्रवाह प्रदान गर्दछ।यसले मानव कल्याण र यी सेवाहरू उत्पन्न गर्न इकोसिस्टमको क्षमता बिचको अन्तरनिर्भरतालाई प्रकाश पार्छ । यस सिद्धान्तको मुख्य पक्ष भनेको यी लाभहरूलाई मूल्य (प्रायः मौद्रिक) निर्दिष्ट गर्ने प्रयास हो, विशेष गरी ती परम्परागत बजार मूल्य (जस्तै सफा हावा वा परागण) बिना उनीहरूलाई निर्णय लिने र आर्थिक योजनामा पर्याप्त रूपमा विचार गरिएको सुनिश्चित गर्न । यस अवधारणाले प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो प्रयोग र संरक्षणलाई बढावा दिन पारिस्थितिक, संरक्षणवादी र आर्थिक दृष्टिकोणलाई पुल बनाउन मद्दत गर्दछ।
नेपालमा विद्यमान पारिस्थितिक प्रणाली
११२ वटा वनस्पति र ६ वटा गैर–वनस्पति वर्गहरू सहित ११८ वटा विभिन्न प्रकारका पहिचान गर्ने वर्गीकरणसहित वातावरणको एक विस्तृत श्रृङ्खला नेपालमा अवस्थित छ। यी उचाइ र जलवायुद्वारा व्यापक रूपमा समूहबद्ध गर्न सकिन्छः
उष्णकटिबन्धीय क्षेत्र (१,००० मिटरभन्दा कम)ः तराई र शिवालिक (चुरे) पहाडहरूमा पाइन्छ, यस क्षेत्रमा घना, अग्लो घाँसे मैदान, झाडीदार सवाना, र उष्णकटिबन्धीय आद्र्र पर्णपाती वनहरू छन्, जसमा साल रूखहरू (सोरिया रोबस्टा) को प्रभुत्व छ । बाक्लो मैदानहरूमा बबूल र सिसौका नदीका जङ्गलहरू पनि सामान्य छन् ।
उपोष्णकटिबन्धीय क्षेत्र (१,००० देखि २,००० मिटर)ः यो केन्द्रीय क्षेत्र, मुख्यतया मध्य पहाडहरूमा, आद्र्र क्षेत्रहरूमा उपोष्णकटिबन्धीय ब्रोडलीफ वनहरू (स्किमा–कास्टानोप्सिस वन) र सुख्खा क्षेत्रहरूमा चिर पाइन वनहरूद्वारा विशेषता हो । यो ओक, मेपल र रोडोडेन्ड्रोनका विविध प्रजातिहरूलाई समर्थन गर्ने संक्रमण क्षेत्र हो ।
समशीतोष्ण क्षेत्र (२,००० देखि ३,००० मिटर)ः मध्य पहाड र तल्लो पहाडहरूको उच्च भागहरूमा अवस्थित, यस क्षेत्रमा ओक र म्याग्नोलियाको फराकिलो पातको सदाबहार वन, र फिर, स्प्रस र हेमलकको शंकुधारी वनहरू छन् । रोडोडेन्ड्रन प्रजातिहरू माथिल्लो भागमा प्रमुख छन् ।
सबल्पाइन क्षेत्र (३,००० देखि ४,००० मिटर)ः यस क्षेत्रले सिल्वर फिर, बर्च र जुनिपरका प्रजातिहरूसहित ट्रीलाइनसम्मको वनलाई जनाउ‘दछ । यो धेरै स्थानीय वनस्पति र औषधीय जडीबुटीहरूका लागि महत्वपूर्ण बासस्थान हो ।
अल्पाइन क्षेत्र (४,००० देखि ५,००० मिटर)ः ट्रीलाइनभन्दा माथि, वनस्पतिमा रोकिएका झाडीदार झाडीहरू, रोडोडेन्ड्रोनहरू र अल्पाइन घाँसहरू हुन्छन् । यो क्षेत्र प्रायः मौसमी याक र भेडा चराउनका लागि प्रयोग गरिन्छ।
निभाल क्षेत्र (५,००० मिटर भन्दा माथि)ः यस क्षेत्रमा स्थायी हिउँका मैदानहरू, हिमनदीहरू, र खाली चट्टानहरू छन्, खुला सतहहरूमा लाइकेनहरू बाहेक अन्य कुनै वनस्पतिहरू छैनन् ।
ताजा पानी र आद्र्रभूमि इकोसिस्टमहरूः उच्च उचाइमा रहेका तालदेखि तराई बाढी मैदानहरूसम्म देशभरि छरिएका, यसले प्रवासी चराहरू, माछा र एक सिङ्गे गैंडा र घरियाल मगर गोही जस्ता खतरामा परेका मेगाफौनाका लागि महत्वपूर्ण बासस्थान प्रदान गर्दछ।
स्थानीय तथा विश्वव्यापी जैविक विविधताको महत्व
जैविक विविधता हटस्पटको रूपमा नेपालको स्थिति धेरै कारणले महत्वपूर्ण छः
अद्वितीय भौगोलिक स्थितिः पालिआर्कटिक र इन्डो–मलय जैविक भौगोलिक क्षेत्रहरू र पूर्वी र पश्चिमी हिमालयहरू बिचको संक्रमण बिन्दुमा अवस्थित, नेपाल जैविक चौराहको रूपमा कार्य गर्दछ, जसको परिणामस्वरूप विभिन्न क्षेत्रका प्रजातिहरूको असाधारण उच्च एकाग्रता हुन्छ।
उच्च स्थानिकताः अद्वितीय वातावरणीय अवस्था र केही क्षेत्रहरूको अलगावले पृथ्वीमा कतै पनि पाइने प्रजातिको उच्च सङ्ख्या निम्त्याएको छ, विशेष गरी उप–अल्पाइन र अल्पाइन क्षेत्रहरूमा ।
फ्ल्यागसिप प्रजातिहरूका लागि बासस्थानः विविध इकोसिस्टमहरूले विश्वव्यापी रूपमा खतरामा परेका र प्रतिष्ठित प्रजातिहरू जस्तै बङ्गाल बाघ, हिउँ चितुवा, एसियाली हात्ती, र रातो पाण्डाका लागि आवश्यक बासस्थान प्रदान गर्दछ, जसको संरक्षण अन्तर्राष्ट्रिय महत्वको छ।
इकोसिस्टम सेवाहरूः यी इकोसिस्टमहरूले लाखौं मानिसहरूलाई स्थानीय र डाउनस्ट्रीम दुवैका लागि महत्वपूर्ण सेवाहरू प्रदान गर्दछ। वन र सिमसार क्षेत्रहरूले पानीको प्रवाहलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ (बाढी र माटोको क्षरण रोक्न) माटोको उर्वरता कायम राख्न, कृषिका लागि परागणकर्ताहरूलाई समर्थन गर्दछ, र महत्वपूर्ण कार्बन सिङ्कको रूपमा कार्य गर्दछ, जुन जलवायु परिवर्तनको अनुकूलनका लागि महत्वपूर्ण छ।
आर्थिक र सांस्कृतिक मूल्यः जैविक विविधताले नेपालको अर्थतन्त्रका आवश्यक क्षेत्रहरू, विशेष गरी पर्यटन (ट्रेकिङ, वन्यजन्तु सफारी) लाई जोड दिन्छ। थप रूपमा, धेरै स्थानीय समुदायहरू दाउरा, काठ र औषधीय बोटबिरुवाहरूका लागि वनमा भर पर्छन्, जुन परम्परागत चिकित्सा र सांस्कृतिक अभ्यासहरूको अभिन्न अङ्ग हो ।
संरक्षण प्रयासः नेपालले २३% भन्दा बढी भूभाग ओगटेको र समुदायमा आधारित संरक्षण कार्यक्रमहरूलाई बढावा दिँदै संरक्षित क्षेत्रको प्रभावशाली सञ्जाल स्थापना गरेको छ। यी प्रयासहरूले बाघ र गैँडाको जनसङ्ख्यामा वृद्धि जस्ता महत्वपूर्ण परिणामहरू प्राप्त गरेका छन्, जसले नेपालको संरक्षण दृष्टिकोणलाई एक मोड बनाएको छ।
वनस्पति र जनावरबीचको सम्बन्ध
वनस्पति र जनावरहरूले परस्पर निर्भरताको सम्बन्ध साझा गर्छन्, जसले इकोसिस्टमको सन्तुलन र कार्य सुनिश्चित गर्दछ।
उत्पादकका रूपमा बिरुवाहरूः बिरुवाहरू प्राथमिक उत्पादकहरू हुन्, सूर्यको प्रकाश, पानी र पोषक तत्वहरूको प्रयोग गरेर आफ्नै खाना (प्रकाश संश्लेषण) सिर्जना गर्न लगभग सबै खाद्य श्रृङ्खलाहरूको आधार बनाउँछन् र अधिकांश जनावरहरूलाई बाँच्न आवश्यक पर्ने अक्सिजन प्रदान गर्छन् ।
उपभोक्ताहरू र सुविधाकर्ता रूपमा जनावरहरूः जनावरहरू उपभोक्ताहरू हुन् जो खाना र आश्रयका लागि बोटबिरुवाहरूमा निर्भर हुन्छन् । तिनीहरूले परागण र बिउ फैलावटको माध्यमबाट बोटबिरुवाको प्रजननमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, जसले बोटबिरुवाका प्रजातिहरूलाई चिरस्थायी बनाउन मद्दत गर्दछ।
इकोसिस्टम संतुलनः यी अन्तरक्रियाहरू, अपघटकहरू र सूक्ष्मजीवहरू समावेश भएका जटिल खाद्य जालहरू र पोषक चक्रहरू बनाउँछन्, जुन इकोसिस्टमको समग्र स्थिरता र स्वास्थ्य कायम राख्नका लागि आवश्यक छ।
इकोसिस्टमको महत्व
पृथ्वीमा सबै जीवनलाई समर्थन गर्न स्वस्थ इकोसिस्टमहरू महत्वपूर्ण छन् ।
पारिस्थितिकीय स्थिरताः विविध इकोसिस्टमहरू अधिक लचिलो र उत्पादक हुन्छन्, जलवायु परिवर्तन वा प्राकृतिक प्रकोपहरू जस्ता वातावरणीय तनावहरू सामना गर्न सक्षम हुन्छन् ।
जीवन समर्थनः इकोसिस्टमहरूले जलवायु स्थिरीकरण, पानी शुद्धिकरण, माटो निर्माण र संरक्षण, र पोषक चक्र जस्ता आवश्यक पारिस्थितिक प्रक्रियाहरू नियमन गर्दछ।
आर्थिक मूल्यः तिनीहरू खाना, औषधि, र काठ र फाइबर जस्ता कच्चा माल सहित धेरै स्रोतहरूको स्रोत हुन् ।
सामाजिक र सांस्कृतिक लाभहरूः इकोसिस्टमहरूले मनोरञ्जन, पर्यटन, अनुसन्धानका लागि अवसरहरू प्रदान गर्दछ र महत्वपूर्ण सांस्कृतिक र आध्यात्मिक मूल्य राख्छ।
मानवमा इकोसिस्टम सेवाहरू
इकोसिस्टम सेवाहरूका धेरै फाइदाहरू हुन् जुन मानिसहरूले इकोसिस्टमबाट प्राप्त गर्छन् । तिनीहरूलाई सामान्यतया चार वर्गमा वर्गीकृत गरिन्छः
प्रावधान सेवाहरूः खाद्य (बाली, पशुधन, मत्स्यपालन), सफा पानी, काठ, र प्राकृतिक औषधिहरू जस्ता इकोसिस्टमहरूद्वारा उत्पादित मूर्त सामानहरू हुन्।
नियमन सेवाहरूः हावाको गुणस्तर मर्मत, जलवायु नियमन (कार्बन सिक्वेस्ट्रेसन), बाढी नियन्त्रण, फोहोर अपघटन, र प्राकृतिक कीरा र रोग नियन्त्रण सहित इकोसिस्टम प्रक्रियाहरूको नियमनबाट प्राप्त फाइदाहरू।
सांस्कृतिक सेवाहरूः आध्यात्मिक संवर्धन, सौन्दर्य प्रशंसा, मनोरञ्जन, र शिक्षा र अनुसन्धानका लागि अवसरहरू सहित गैर–भौतिक लाभहरू।
सहायक सेवाहरूः आवश्यक सेवाहरू जसले अन्य सबै सेवाहरूलाई आधार बनाउँदछ, जस्तै पोषक साइक्लि,, माटो गठन, र प्राथमिक उत्पादन (प्रकाश संश्लेषण) ।
खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा योगदान
इकोसिस्टमहरू खाद्य र पोषण सुरक्षाको लागि आधारभूत हुन्, जसले स्वच्छ पानी, उर्वर माटो, परागण, र कीट नियन्त्रण जस्ता आवश्यक इकोसिस्टम सेवाहरू प्रदान गर्दछ । जसले प्रत्यक्ष रूपमा कृषि, मत्स्यपालन र पशुधनलाई सहयोग गर्दछ। तिनीहरूले विविध, पौष्टिक जङ्गली खाद्य पदार्थहरू (फलफुल, बदाम, कीराहरू) र खाना पकाउनका लागि ईन्धन प्रदान गर्छन्, जबकि जलवायु र पानी चक्रलाई विनियमित गर्छन्, जसले गर्दा अरबौं, विशेष गरी ग्रामीण गरिबहरूका लागि खाद्य उपलब्धता, पहुँच, उपयोग र स्थिरता सुनिश्चित गर्दछ, यद्यपि गहन प्रयोगले यी महत्वपूर्ण प्रणालीहरूलाई बिगार्न सक्छ।
कसरी इकोसिस्टमहरूले खाद्य र पोषण सुरक्षा प्रावधान सेवाहरूलाई समर्थन गर्दछ ?
खाना र औषधिः वन, सिमसार क्षेत्र र महासागरहरूले विविध खाद्य पदार्थहरू (माछा, झाडीको मासु, फलफुल, बदाम, कीराहरू) र औषधीय बोटबिरुवाहरू प्रदान गर्दछ । विशेष गरी कमजोर समूहहरूका लागि आहार विविधताका लागि महत्वपूर्ण छ ।
जैव ऊर्जाः रूख र बायोमासले खाना पकाउन र पानी शुद्धिकरणका लागि इन्धन आपूर्ति गर्दछ, स्वास्थ्य र खाद्य सुरक्षामा सुधार गर्दछ।
कच्चा मालः इकोसिस्टमले उपकरण, आवास र आम्दानीका लागि सामग्री प्रदान गर्दछ।
नियमन सेवाहरू
स्वस्थ इकोसिस्टमबाट कीराहरू र चराहरूले बालीहरूलाई परागण गर्छन् र किराहरूको शिकार गर्छन्, रासायनिक इनपुटहरूमा निर्भरता कम गर्छन् ।जल नियमन एउटा यस्तो नियमन सेवा हो जसले वन र सिमसार क्षेत्रहरूले पानी फिल्टर गर्छन्, बाढी व्यवस्थापन गर्छन् र सिँचाइका लागि ताजा पानीको आपूर्ति कायम राख्छन् ।सूक्ष्मजीव र जैविक पदार्थद्वारा पोषक चक्रले कृषिका लागि आवश्यक उर्वर माथिल्लो माटो कायम राख्छ।इकोसिस्टमहरूले कार्बन अवशोषित गर्दछ, मध्यम जलवायु, जुन स्थिर खाद्य उत्पादनका लागि महत्वपूर्ण छ।
सहायक सेवाहरू
पोषक साइक्लिङ माटोको स्वास्थ्य र बोटबिरुवाको विकासका लागि आवश्यक छ।बासस्थानको प्रावधान जैविक विविधतालाई समर्थन गर्ने, जुन इकोसिस्टम लचिलोपनका लागि महत्वपूर्ण छ। जीविकोपार्जन अर्को एउटा महत्वपूर्ण सेवा हो । पारिस्थितिक प्रणालीले कृषि, माछा मार्ने, वन र पर्यटनमा रोजगारी प्रदान गर्दछ, जसले खाद्यान्न पहुँचका लागि आय प्रदान गर्दछ। यसले सांस्कृतिक मूल्यहरु जस्तै पवित्र उपवनहरू, परम्परागत खाद्य अभ्यासहरू, र प्रकृतिसँग जोडिएको सांस्कृतिक पहिचान प्रदान गर्दछ ।
चुनौती र समाधान
खानाका लागि अत्यधिक दोहनले इकोसिस्टमलाई क्षति पु¥याउन सक्छ, सेवाहरू प्रदान गर्ने उनीहरूको क्षमतालाई घटाउन सक्छ, दीर्घकालीन खाद्य सुरक्षालाई असर गर्न सक्छ।खाद्य सुरक्षा नीतिहरूले इकोसिस्टम स्वास्थ्यलाई एकीकृत गर्नुपर्दछ, कृषि उत्पादनभन्दा बाहिरका विविध खाद्य स्रोतहरू र सेवाहरूलाई विचार गर्दै, क्षेत्रहरू (कृषि, वातावरण, स्वास्थ्य) मा सहयोग आवश्यक पर्दछ।कृषि वानिकी र इकोसिस्टम सेवाहरूका लागि भुक्तानी (किसानहरूलाई संरक्षणका लागि प्रोत्साहित गर्ने) जस्ता दृष्टिकोणहरूले खाद्य उत्पादन र इकोसिस्टम स्वास्थ्य दुवैलाई बढाउन सक्छ।
पारिस्थितिकीय संरक्षणका समग्र चुनौती
जैविक विविधताको क्षतिको तीव्र दरका कारण संरक्षण प्रयासहरूले महत्वपूर्ण चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ।
मानव गतिविधिहरूः प्रमुख चालकहरूमा आवासको क्षति र विखण्डन (कृषिका लागि वन विनाश), स्रोतहरूको अत्यधिक शोषण, प्रदूषण, जनसंख्या वृद्धि, र आक्रामक प्रजातिहरूको परिचय समावेश छ।
जलवायु परिवर्तनः ग्रीनहाउस ग्याँस उत्सर्जनले जलवायु परिवर्तनमा योगदान पुर्याउँछ, जसले इकोसिस्टमको स्वास्थ्य र तातो छाल, बाढी, र समुद्री अम्लीकरण जस्ता घटनाहरू मार्फत सेवाहरूको उपलब्धतालाई असर गर्छ ।
जटिलता र मूल्याङ्कनः जटिल, प्रायः गैर–रैखिक, इकोसिस्टम भित्र कारण–प्रभाव सम्बन्धहरूले सबै प्रभावहरू पहिचान गर्न र मूल्याङ्कन गर्न गाह्रो बनाउँछ। सबै इकोसिस्टम सेवाहरूको सही मूल्याङ्कन गर्नु पनि एउटा चुनौती बनेको छ।
शासन र नीतिः सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिहरूमा जैविक विविधता र इकोसिस्टम सेवाहरूको एकीकरण र दिगोपन लक्ष्यहरूसँग आर्थिक अभ्यासहरूको संरेखणका लागि अन्तर–क्षेत्रीय सहयोग र प्रभावकारी शासन आवश्यक छ।
निष्कर्ष
पारिस्थितिक प्रणाली, तिनीहरूको अन्तर्निहित जैव विविधता र वनस्पति र जनावरहरू बीचको जटिल सम्बन्धहरू, मानव अस्तित्व र कल्याणका लागि आवश्यक छ। हामीले सास फेर्ने हावादेखि लिएर हामीले खाने खानासम्म, तिनीहरूले जीवन–निर्वाह सेवाहरूको एक विशाल एर्रे प्रदान गर्छन् । इकोसिस्टम सेवाहरूको सिद्धान्तले हामीलाई यस प्राकृतिक पूँजीलाई बुझ्न र महत्व दिन मद्दत गर्दछ। यद्यपि, मानव गतिविधि र जलवायु परिवर्तनले प्रमुख खतराहरू खडा गर्दछ, जसले यी महत्वपूर्ण प्रणालीहरूको सक्रिय संरक्षण र दिगो व्यवस्थापनलाई हाम्रो समयको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चुनौतीहरू मध्ये एक बनाउँछ।सारमा, नेपाल हिमालयमा यसको अद्वितीय स्थितिको विशेषता रहेको भूमिमा जोडिएको राष्ट्र हो । जसले यसको क्षेत्रलाई तुलनात्मक रूपमा सानो तर भू–राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण बनाउँछ किनभने यसको दुई विशाल छिमेकीहरू, भारत र चीन बिचको स्थान हो ।