तुलसीको वहुउपयोगीता -डा. नरविक्रम थापा

परिचयः
तुलसी(Ocimumtenuiflorum_ एक अत्यन्तपवित्र र औषधीय गुण भएको बिरुवाहो । यसलाई हिन्दु धर्ममा ’जडीबुटीकी रानी’ मानिन्छ । यसको पात, जरा र डाँठ धेरै रोगहरू निको पार्न प्रयोग गरिन्छ । यो एक सुगन्धित र औषधीय जडीबुटी हो । यो वनस्पतिीबmष्बअभबभ परिवारमा पर्छ ।हिन्दू धर्ममा यो पवित्र मानिन्छ। यो बहुवर्षीय वाएकवर्षीय सानो झाडीदार वनस्पतिहो ।यसको काण्ड धेरै हाँगाबिँगाभएको हुन्छ। यसको बोक्राको रङ हल्का हरियो वा बैजनी हुन्छ। पातहरू अण्डाकार र केही खस्रा हुन्छन् ।पातको किनारामा स–सानादाँत जस्ता भाग हुन्छन् ।पातमिच्दा मीठो सुगन्ध आउँछ। यसको फूल साना, बैजनीवाहल्कागुलाबी रङका हुन्छन् ।यीफूलहरू लामो झुप्पामा फुल्छन् । यसकाफलहरू साना र सुख्खा हुन्छन् ।यसभित्रसाना, कालावा खैरा बीउहरू हुन्छन् ।तुलसीलाई जडीबुटीको रानीपनि भनिन्छ। तुलसीमा एन्टी–ब्याक्टेरियल र एन्टी–इन्फ्लेमेटरी गुण हुन्छन् । तुलसीले वातावरणलाई शुद्ध बनाउँछ । यसकापातहरूमा ब्याक्टेरिया र भाइरस मार्ने गुण हुन्छन् । यसलेमानिसको रोग प्रतिरोधीक्षमताबढाउँछ । तुलसीचियावा काढाले रुघाखोकी, ज्वरो र दमजस्ताश्वासप्रश्वासका समस्याहरूलाई निको पार्छ ।तुलसिको विरुवाको चित्रतल प्रस्तुतगरिएको छ ।

अक्सिजनआपूर्ति र यसको समयः
तुलसीको बोटले दिनको समयमाप्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियाबाट अक्सिजनउत्पादन गर्छ । वैज्ञानिक अनुसन्धानअनुसार तुलसीको बिरुवादिनमालगभग २० घण्टासम्म निरन्तर अक्सिजनउत्सर्जन गर्छ । तुलसीको प्राकृतिकचक्र र चार घण्टाको उक्त समयबारे बुझ्न सजिलो छः दिनको समयमा सूर्यको प्रकाशहुँदाबिरुवाले प्रकाश संश्लेषण गर्छ । यस प्रक्रियामाबिरुवाले हावाबाट कार्बन डाइअक्साइड लिन्छ र अक्सिजनबाहिर छोड्छ । यसले वातावरणलाई शुद्ध बनाउँछ । घाम अस्ताएपछि वाप्रकाशनहुँदा‘फोटोसिंथेसिस’ प्रक्रिया रोकिन्छ । यो समयमाबिरुवाले मानिस जस्तै सास फेर्नको लागिअक्सिजन लिन्छ र कार्बन डाइअक्साइड बाहिर फाल्छ । यो जैविकप्रक्रियाकरिब चार घण्टा वात्योभन्दा बढी समयसम्मचल्न सक्छ जबसम्मप्रकाशको अभाव रहन्छ ।
यसले कार्बन डाइअक्साइड र अन्यहानिकारक ग्यासहरू सोसेर वातावरण ताजा बनाउँछ । नेपालीतथाहिन्दु संस्कृतिमा मृत्युको अन्तिम घडीमा मानिसलाई तुलसीको बोट वा मठमा राख्ने र मुखमातुलसीको पातसहितको जल राख्ने परम्परा छ। यसका पछाडि केहीधार्मिक र व्यावहारिक कारण छन्ः
धार्मिक विश्वासःतुलसीभगवान विष्णुको अतिप्रिय मानिन्छ। मृत्युको समयमातुलसीको नजिक रहँदावायसको जलपिउँदा मृतकको आत्माले मोक्ष पाउँछ र भगवानको शरणमा पुग्छ भन्ने गहिरो विश्वास छ। यसले मरेपछिको बाटोमाशान्तिप्रदान गर्छ ।
शुद्धता र जीवाणुरोधी गुणः तुलसी एउटा प्राकृतिक एन्टिबायोटिक हो । मृत्युको नजिकपुगेकाव्यक्तिको शरीरबाट दुर्गन्धवा जीवाणुहरू निस्कन सक्ने सम्भावनालाई यसको सुगन्ध र गुणले केहीहदसम्मकम गर्छ ।
मानसिकशान्तिःयसको पवित्रवातावरणले अन्तिमअवस्थामा रहेको व्यक्तिलाई मानसिकशान्ति र सकारात्मकऊर्जा प्रदान गर्छ ।
तुलसीको देखभालले कसरी भक्ति बढाउँछ?
तुलसीको देखभालगर्नु पूर्वीय दर्शनमाभक्तिको एक सशक्तअभ्यास हो ।यसले भक्ति बढाउने केहीप्रमुखतरिकाहरू यस प्रकार छन्ः
१. दैनिक समर्पणको अभ्यासःतुलसीलाई पानीदिने, सफा राख्ने र स्याहार गर्ने दैनिकक्रियाले व्यक्तिमानियमित समर्पण र सेवाको भावनाविकसित गर्छ । यो कुनै पनिभक्तिको मूलआधार हो—निष्ठापूर्वक सेवागर्नु ।
२. ध्यान र एकाग्रताःतुलसीको वरिपरि बसेर ध्यानगर्नाले मन एकाग्र हुन्छ। तुलसीलाई विष्णु र लक्ष्मीको प्रतीक मानिन्छ, त्यसैले यसको समीपमा बस्दा मन स्वतः ईश्वरतर्फ केन्द्रित हुन्छ।
३. सात्त्विकवातावरणः तुलसीले वातावरणलाई सात्त्विक (शुद्ध, सकारात्मक) बनाउँछ। यस्तो वातावरणमा भक्तिभाव स्वतःजागृत हुन्छ, मन शान्त हुन्छ र ईश्वरसँग जोडिने भावनाबलियो हुन्छ।
४. स्मरण र जपःतुलसीको माला (जपमाला) प्रयोग गरेर मन्त्रजप्ने गरिन्छ। तुलसीको काठको माला छुनु र त्यसमामन्त्रजप्नुले भक्तिलाई मूर्त रूप दिन्छ।
५. प्रकृतिसँगजोडाइः तुलसीको हेरचाहगर्दा प्रकृतिसँग निकटता बढ्छ। प्रकृतिमा ईश्वरको उपस्थिति महसुस गर्ने भक्तिभावको यो एक प्राकृतिकमार्ग हो ।
तुलसीको पौधाले हामीलाई परिवर्तन स्वीकार गर्ने महत्वपूर्ण शिक्षा यसरी दिन्छः
१. ऋतुअनुसारको परिवर्तनःतुलसीको पौधाले वर्षाको आगमनमा हरियाली, जाडोमा सुस्तता, र गर्मीमा संघर्ष देखाउँछ। यसले हामीलाई सिकाउँछ—जीवनमा परिस्थितिअनुसार आफूलाई ढाल्नुपर्छ, हरेक मौसमको आ–आफ्नै विशेषताहुन्छ।
२. मर्ने र पुनर्जन्मको चक्रःकार्तिक महिनामातुलसी बिहे र त्यसपछिको सुकाइले जीवनको अन्त्यलाई सहज रूपमा स्वीकार्न सिकाउँछ। तर वसन्तमा फेरि नयाँपालुवा आउँछ—यो चक्रले मृत्यु पनिअन्त्यहोइन, एउटा नयाँ सुरुवातहो भन्ने ज्ञान दिन्छ।
३. दैनिक हेरचाहको सिकाइःतुलसीलाई दिनदिनै पानी हाल्नुपर्छ, घाम वा छायाँ अनुसार सार्नुपर्छ । यो दैनिककर्मले हामीलाई सिकाउँछ—जीवनपनि परिवर्तनशील छ, यसलाई स्वीकारेर अनुकूलनगर्न सिक्नुपर्छ ।
४. कठिन समयमा धैर्यः तुलसी रोग लाग्दावा सुक्दापनिउचित हेरचाहले पुनर्जीवित हुन्छ। यसले धैर्य र विश्वासको पाठ सिकाउँछ—जीवनमाप्रतिकूलअवस्था अस्थायी हुन्छन्, उचित धैर्य र सकारात्मकता राख्नुपर्छ ।
तुलसीको विरुवाआफैंमा परिवर्तनशीलताको प्रतीकहो पूर्वीय दर्शनमातुलसीको अर्थ केवलबिरुवाहोइन । यो ब्रह्माण्डीय चेतनासँगजोडिने एउटा सजीवमाध्यमहो ।
तुलसीले आध्यात्मिकजीवनमा कसरी सहयोग गर्छ?
तुलसीको पौधाले आध्यात्मिकजीवनमागहिरो सहयोग पुर्याउँछ। पूर्वीय दर्शनअनुसार, तुलसीमात्र एक वनस्पतिहोइन । यो भक्ति, पवित्रता र ईश्वरप्रतिको समर्पणको जीवन्तप्रतीकहो ।
आध्यात्मिकजीवनमातुलसीको योगदान यस प्रकार छः
१. ध्यान र एकाग्रताको लागि सहयोगी – तुलसीको वातावरणमा बस्दा मन शान्त हुन्छ, जसले ध्यान र प्रार्थनामाएकाग्रता बढाउन मद्दत गर्छ ।
२. दैनिकअनुशासनको सिकाइ – तुलसीलाई दैनिकपानीहाल्ने, दीपबाल्ने र सरसफाइगर्ने कर्मले नियमितआध्यात्मिकअभ्यास (साधना) को बानी बसाल्छ।
३. भक्तिको केन्द्र – भारतीय परम्परामातुलसीलाई भगवान विष्णु र कृष्णको अत्यन्तप्रिय मानिन्छ। तुलसीको पूजागर्नु भनेको भक्तिको सरल तर गहिरो अभ्यास हो ।
४. पवित्रता र सात्त्विकजीवनको प्रतीक – तुलसी सात्त्विक (शुद्ध) गुणको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसको समीपमा रहँदा मन, वचन र कर्ममापवित्रताआउने विश्वास छ।
५. प्रकृतिसँगजोडाइ – आध्यात्मिकताभनेको आफूभित्रकोशान्ति र ब्रह्माण्डसँगको एकताहो ।तुलसीको हेरचाहगर्दा प्रकृतिसँगको सम्बन्धगहिरो हुन्छ, जसले आत्मिकशान्ति दिन्छ।
६. स्वास्थ्य र आध्यात्मिकताको सेतु – तुलसीको औषधीय गुणले शरीर स्वस्थ राख्छ, र स्वस्थ शरीर नै आध्यात्मिक अभ्यासको लागिआधार हो ।
सिकाइ
तुलसीको पौधाले प्राचीनपूर्वीय दर्शनकाआधारमाभक्ति, नम्रता, अनुशासन र परिवर्तन स्वीकार गर्ने शिक्षा दिन्छ। यसले हामीलाई प्रकृतिसँग एकैचोटि बस्नुपर्ने र आत्मिक र शारीरिक स्वास्थ्य एकैचोटि बढाउनुपर्ने जानकारी दिन्छ। तुलसीको दैनिक देखभाल एक आध्यात्मिककर्मको रूपमा बनिन्छ, जसले ध्यान, समर्पण र जीवनमालचिलो बन्ने आवश्यकता बुझाउँछ। यसले निरन्तर विकास र परिवर्तन स्वीकार गर्ने जीवनदर्शन बढाउँछ।
हामीले तुलसीबाटनिम्न कुरा सिक्न सक्छौंः
१. प्रकृति र मानवजीवनको सम्बन्धगहिरो छ।
२. हाम्रा परम्परागत रीतिरिवाजहरू केवलअन्धविश्वास मात्रहोइनन्, तिनमा वैज्ञानिक र व्यावहारिक सत्यतापनि लुकेको हुन्छ ।
३. तुलसीको दैनिक सेवन र पूजाले हामीलाई स्वस्थ रहन मद्दत गर्छ ।
निष्कर्ष
तुलसी सामान्यबोटबिरुवा मात्रनभएर हाम्रो स्वास्थ्य र संस्कृतिको अभिन्नअंगहो । यसले प्रचुर मात्रामाअक्सिजन दिन्छ र हावा सफा राख्छ । अन्तिम समयमायसको नजिक राख्नुले मृतकलाई आध्यात्मिकशान्ति र मोक्ष प्राप्तिको बाटो देखाउँछ । यसर्थ, प्रत्येक घरमातुलसी रोप्नु र यसको संरक्षण गर्नु हाम्रो लागिअत्यन्तै लाभदायक छ । पूर्वीय दर्शनमातुलसीको अर्थ केवलबिरुवाहोइन । यो ब्रह्माण्डीय चेतनासँगजोडिने एउटा सजीवमाध्यमहो ।यसले हिमालदेखि तराईसम्म, भाँडोमावा बगैंचामा, घाम वा छायाँमा जहाँ रोपे पनिआफूलाई अनुकूलनगर्न सक्छ।

• English
• Uncategorized
• अन्तरर्वार्ता
• अन्तर्राष्ट्रिय
• अर्थ
• खेलकुद
• फुटबल
• बिबिध
• बैँक / वित्त
• भिडियो
• मनोरञ्जन
• मुख्य समाचार
• राजनिति
• राष्ट्रिय
• रोचक
• विचार/ब्लग
• विश्व
• शिक्षा
• समाचार
• समाज
• साहित्य
• सूचना प्रबिधि
• स्थानीय
• स्थानीय निर्वाचन
• स्वास्थ्य
• हलिउड बलिउड
• हाम्राे सेराेफेराे
• हेडलार्इन